آيا زبانتان را مسواك زده ايد؟
تعجب نکنيد!
اين سوال علي رغم ظاهرش که اشتباه و يا شوخي به نظر مي رسد کاملا درست و جدي است.اگر دهانتان بو مي دهد و جواب شما به اين سوال خير است ، بايد بدانيد که از مهمترين اقدام در رفع بوي دهان غافل هستيد.تميز کردن سطح زبان با مسواک و يا ساير وسايل مشابه ، گام مهمي در درمان بوي دهان محسوب مي شود.
بوي دهان به دليل فعاليت باکتريهاي مفيدي است که ما را در هضم ترکيبات پروتئيني ياري مي کنند.ترکيبات پروتئيني دهان عبارتند از پروتئينهاي ترشحات پشت حلق(خلط گلو)، پروتئينهاي خون که در مايع شيار لثه اي منتشر مي گردد، پروتئينهاي ناشي از مواد غذائي و پروتئينهاي بزاق.پروتئينها پس از تجزيه به ترکيباتي تبديل مي شوند که در بين آنها ترکيبات گوگرد دار (vsc)ترکيباتي هستند که باعث بد بوئي دهان ميشوند.
اين ترکيبات که در ابتدا در بزاق محلول هستند به مرور تبخير شده و با هواي تنفسي مخلوط مي گردند و پس از خروج از دهان عارضه اي به نام بوي دهان ايجاد ميکنند.گاهي باکتريها و ترکيبات حاصل از آنها ،لايه اي بر روي زبان تشکيل مي دهند که زرد يا سفيد رنگ است.بوي ناشي از اين لايه بسيار شبيه بوئي است که از دهان متساعد ميشود.
شما در منزل با آزمون ساده اي به نام آزمون ليسيدن مچ دست(wrist-lick test) ميتوانيد بوي ناشي از زبان خود را آزمايش کنيد. در اين آزمون لازم است سطح داخل مچ دست را به عقبيترين قسمت زبان خود تماس دهيد.
بهتر است تا آنجا كه ميتوانيد زبان را بيرون بكشيد. پس از 1 يا 2 دقيقه مچ دست را بو كنيد تا متوجه وجود بوي دهانتان شويد. اساس اين آزمون بر اين است كه بزاق به تنهائي ناقل خوبي براي تركيبات بودار است و به همين علت، ارزيابي زماني انجام ميشود كه بزاق تبخير شده باشد. گرچه اين آزمون در مقايسه با ساير آزمونها نتايج موفقي كسب نكرده است اما ميتواند راهنماي اوليه محسوب شود.
در محيط دهان، زبان بيشترين نقش را در توليد بوي دهان به خود اختصاص ميدهد. زبان از دو جهت قابل بررسي است.
- مساحت زبان: در مقايسه با ساير نقاط دهان، زبان بزرگترين عضو محسوب ميشود لذا مساحت آن بيشتر از مساحت ساير اعضاء نظير دندانها و لثهها است. به همين دليل خانه مناسبي براي ميلياردها ميكروارگانيسم اعم از باكتري، ويروس، قارچ و غيره است.
سطح زبان بعضي افراد، شيارهاي عميقي دارد (شكل1) كه خود باعث افزايش مساحت و جاي دهي باكتريهاي بيشتر است. سطوح زبان از پرز(papilla) يا رشتههاي ريزي تشكيل شده است(شكل 2)، كه در بين و بر روي آنها باكتريها به راحتي رشد و نمو ميكنند.
اگر مساحت تمام اين پرزها را با هم جمع بزنيم متوجه خواهيم شد كه از مساحت كل دهان بيشتر است. در اين سطح وسيع باكتريهاي توليد كننده تركيبات گوگرددار لانه گزيني ميكنند و با تجزيه پروتئينهاي اطراف خود مشكلي بنام بوي دهان ايجاد ميكنند. اين پروتئينها عمد تاً از بزاق و ترشحات پشت حلق منشاُ ميگيرند.
- ارتباط زبان و گلو: گلو در ارتباط نزديك با حلق قرار دارد و در هر بار كه لقمه غذا بلع ميشود و يا آب دهان قورت داده ميشود اين عضو با جداره حلق در تماس قرار ميگيرد. اگر همين الآن آب دهان خود را قورت دهيد متوجه موضوع خواهيد شد. زبان با تماسهاي مكرري كه با حلق پيدا ميكند به ترشحات پشت حلق آغشته ميشود. اين خلط در حالت عادي رقيق است اما در مواردي غليظ ميگردد لذا غلظت پروتئينهاي آن زياد شده، مواد اوليه مناسب باكتريها را تامين ميكند كه نتيجه تجزيه پروتئينها، ايجاد تركيبات گوگردار ونهايتاً بوي دهان است.
ترشح خلط گلو در همه وجود دارد ولي چرا اين خلط در درصدي از افراد به بوي دهان منجر ميشود؟
جواب اين سوال اين است كه صرف وجود باكتريها بر روي زبان و آغشته شدن آن به خلط گلو براي ايجاد بوي دهان كافي نيست. اگر زبان دائما توسط رژيم غذائي مناسب (فيبري) و شستشوهاي معمولي و ترشح معمولي بزاق شستشو شود علاوه بر تركيبات گوگرددار جمعيت وسيعي از باكتريها نيز از روي زبان كنده ميشود و به معده منتقل ميگردد و زمينه براي ايجاد بوي دهان رفع مي شود.
بعضي افراد اصلاً بهداشت خوبي ندارند وممكن است هفتهها مسواك نزنند اما به بوي دهان نيز مبتلا نيستند. اين شواهد تاييد كننده اين است كه بوي دهان مشكل چند علتي(multifactorial) است و صرف وجود يك يا دو علت براي ايجاد آن كافي نيست. درمقابل مبتلاياني را ديده ايم که هر 20 دقيقه يكبار مسواك ميزنند ولي دائماً از اين مشكل در رنج و عذاب فكري هستند. چون زبان در ايجاد بوي دهان نقش مهمي دارد بهداشت آن نيز در رفع مشكل، موثر است.
توصيههاي لازم درباره زبان عبارتند از :
پس از هر بار مسواک ، موهاي مسواک را به دهانشويه آغشته کنيد و حدود 10 بار از عقب به جلو بر روي سطح زبان بکشيد.مراقب باشيد که فشار زياد بر روي زبان باعث تخريب پرزهاي چشائي و در مواردي ، زخم شدن آن مي شود.
اگر حالتان به هم مي خورد مي توانيد اسپري بي حسي ليدوکائين 10 درصد را 2 تا 3 بار بر روي سطح زبان بپاشيد تا به درستي و راحتي بتوانيد اين دستور را انجام دهيد.البته استفاده هميشگي از اسپري را براي مدت طولاني توصيه نمي کنيم سعي کنيد به مرور و با تمرين به مسواک روي زبان عادت کنيد. تميز کردن سطح زبان را مي توان با استفاده از تميز کننده هاي زبان نيز انجام داد.توجه کنيد:"تميز کردن روي زبان آري ،تخريب سطح زبان هرگز".
2- دائماً زبان را مرطوب نگهداريد. به دفعات دهان را شستشو داده، غرغره كنيد. به هنگام غرغره كردن سعي كنيد زير زبان و حلق نيز شستشو شود.
معمولاَ مبتلايان به بوي دهان از وجود مزه بد دهان شكايت دارند. تركيبات گوگردداري كه باعث بوي دهان هستند، با ايجاد مزه بد موجب ناراحتي بيشتري ميگرد ند. بيماران، مزه بد دهان را به صورت مزه بد، تلخ و فلزي ابراز ميكنند لذا در ارزيابي بوي دهان بايد وجود اختلالات چشائي بررسي گردد. تميز كردن سطح عقبي زبان كمك شاياني به تغيير مزه دهان ميكند.
دندانها و لثه(Gums and teeth) :
باکتريهاي دهان بر روي تمام سطوح دهاني چسبندگي دارند و تجمع آنها باعث پوسيدگي دندان (dental caries) مي گردد.پرکردگيهاي نامناسب، حفرات پوسيده و شيار لثه محيط مناسبي براي باکتريها محسوب مي شود.بوي ناشي از پوسيدگي و مشکلات دنداني از لحاظ ماهيت و شدت از متمتيز از بوي دهان است و براي پرسنل درماني مجري قابل تشخيص است.
شيار لثه (gingival sulcus)عبارت است از فاصله اي که بين دندان و لثه وجود دارد.اين فاصله در لثه هاي سالم حدود 1 ميلي متر است.اين شيار بر اثر بهداشت نا مناسب ، عميق مي شود و محيطي مناسب براي تکثير باکتريها فراهم مي کند.در اين شيار مايعي وجود دارد که از خون منشا مي گيرد و غني از پروتئين است.بعلاوه سطح لثه نيز از سلولهاي مرده و احيانا خون تشکيل مي شود که هر دو به مزاق باکتريها بسيار خوشايند است. تجزيه اين همه پروتئين چيزي جز بوي نا مطبوع به دنبال ندارد.
پژوهشهاي مكرر نشان ميدهند كه رابطه قوي بين ناراحتيهاي لثه و بوي دهان وجود دارد. تجربيات كلينيكي نيز، تاييد كننده موضوع است.پركرد گيهاي نامناسب دندان و پروتزهاي ثابت ميتوانند بوي متعفني بوجود بياورند. آموزش نحوه نخ دندان كشيدن(flossing) و تميز كردن زير بريج(bridge) (دندانهاي كاشتني چيني) در تمام موارد حتي در غياب بوي دهان لازم و اساسي است.
تمام بيماران ما، پس از چسباندن بريج تحت آموزشهاي لازم قرار ميگيرند. به ايشان نحوه رد كردن نخ دندان از زير بريج آموزش داده ميشود.به طوري که با استفاده از وسيله تميز كردن زير بريج يعني فلاس تردر(floss threader)، بوي ناشي از آن به كلي برطرف ميگردد.
پروتزهاي متحرك كامل(complete denture) يا پارسيل (partial denture)(تكهاي) در صورت عدم رعايت موارد بهداشتي بوي مخصوصي بنام بوي دنچر(denture odor) ايجاد ميكنند. هيچيك از بيماران ما، به بوي دنچر مبتلا نميشوند چون روش رعايت بهداشت آن را آموزش ميبينيد. با توجه به تجربيات فوقالذكر واضح ميشود كه بوي ناشي از دندانها و لثه موقت و گذرا هستند و با رفع علت، بوي دهان نيز برطرف ميگردد. خوشبختانه موفقيت ما در رفع بوي دهان ناشي از دندانها و لثه 100% بوده است.
