نهدام جنگ افزارهای شیمیایی
ارسال شده: پنجشنبه ۹ آبان ۱۳۸۷, ۳:۰۵ ب.ظ
انهدام جنگ افزارهای شیمیایی
به گواه تاریخ، کاربرد کلاسیک جنگ افزارهای شیمیایی به سالهای جنگ جهانی اول باز می گردد که طی آن بر اثر کاربرد گازهای فسژن و خردل حدود 91000 نفر جان باختند و 1300000 نفر از صحنۀ نبرد خارج شدند که عدۀ بی شماری از آنها برای همیشه بینایی خود را از دست دادند.
[External Link Removed for Guests]
با توجه به ویژگی های مواد شیمیایی جنگی، از جمله پوشش وسیع، خواص مصدوم کنندگی شدید، افت شدید روحیۀ دشمن و نیز به نیروی متخصص و کارآمد جهت درمان و رفع آلودگی، نظر کارشناسان نظامی پس از جنگ جهانی اول به شدت به طرف این جنگ افزارها معطوف و موجب توسعۀ این سلاح ها در کشورهای غربی شد و بدین شکل روشهای تولید بسیاری از ترکیبات شیمیایی به دست آمد.
با این حال آلمان نازی در حین جنگ جهانی دوم با وجود ذخایر عظیم جنگ افزارهای شیمیایی، هرگز از این تسلیحات استفاده نکرد، دلیل عمده ای که برای این عدم کاربرد و اقدام وحشتناک احتمالی مطرح است، توازن قوا و وحشت آلمانیها از مقابله به مثل نیروهای متفقین بود.
به هر حال با فرا رسیدن روزهای پایانی جنگ جهانی دوم آلمانیها کوشش کردند تا زاغه ها و کارخانه های جنگ افزارهای شیمیایی و همچنین داده های مربوط به ترکیب عوامل شیمیایی و روشهای تولید آن به دست متفقین به ویژه ارتش شوروی (سابق) نیفتد و بدین گونه نخستین اقدامات در مورد انهدام این گونه تسلیحات مطرح شد.
بدین گونه هنگامی که ارتش شوروی (سابق) به مرز آلمان رسید، نیروهای آلمانی اطلاعات مربوط به جنگ افزارهای شیمیایی را نابود کردند، زاغه ها را به قسمت غربی آلمان بردند یا آنها را به دریاهای بالتیک و شمال ریختند. کارخانۀ دی چرنفورت که سازندۀ عوامل عصبی تابون و به مقدار کم سارین بود طبق دستور 5 فوریه 1945 به کلی نابود و انبارهای زیرزمینی تابون در رودخانۀ اودر ریخته شد .
پس از پایان جنگ؛ انگلستان و هم پیمانانش اقداماتی در جهت انحلال ارتش آلمان و نیز انهدام مواد، سلاح های جنگی و صنایع جنگی بالقوۀ آن کردند. به عنوان بخشی از این اقدامات، طی سالهای 1945 تا 1947، حدود 120 هزار تن جنگ افزار شیمیایی نابود شد. از جمله عواملی که ارزش چندانی نداشت «ایپریت» یا «خردل» بود که در نوامبر 1945 به دریای شمال ریخته شد. ولی عامل عصبی تابون که مؤثرترین عامل شیمیایی بود و کشورهای دیگر فاقد آن بودند با احتیاط به انگلستان حمل و در آنجا انبار شد. در ژوئیۀ 1945 گزارشی دربارۀ انهدام جنگ افزارهای شیمیایی آلمان بدین شکل انتشار یافت:
«برای یافتن قابل قبول ترین و اقتصادی ترین روش انهدام جنگ افزارهای شیمیایی، مطالعات بسیاری انجام گرفته است. از میان سه روش ممکن، ریختن در آبهای عمیق دریا، مدفون کردن در معادن عمیق و تجزیۀ صنعتی، برای مهمات یاد شده بهترین روش، ریختن در دریاست» 3 .
پس از جنگ جهانی دوم با توجه به گسترش دامنۀ پژوهش های دانش شیمی و همچنین شکل گیری دو اَبَر قدرت شرق و غرب و پیدایش جو سیاسی جنگ سرد، ساخت و توسعۀ جنگ افزارهای شیمیایی نه تنها در کشورهای بلوک شرق و غرب ادامه یافت بلکه سایر دولت ها نیز برای دستیابی به این گونه جنگ افزارها تلاش کردند.
با وجود این، رشد فکری و تعالی اخلاقی بشر باعث افزایش فشار بر دولتها برای اخذ تصمیمات جدی در زمینۀ عدم بکارگیری این گونه جنگ افزارها و انهدام کارخانه های تولید و نیز نابودسازی مهمات موجود بود. به ویژه اینکه در دهۀ 1980 دولت عراق بارها از عوامل شیمیایی علیه سربازان ایرانی و همچنین مردم غیرنظامی استفاده کرد و از همه دهشت بارتر فاجعۀ بمباران شیمیایی شهر حلبچه بود که روح بشریت را جریحه دار کرد.
به هر حال عدم قاطعیت سازمان ملل متحد در برخورد و محکوم کردن این جنایات که در واقع زیر پا گذاشتن قراداد 1925 ژنو بود. بیم کاربرد احتمالی این جنگ افزارها را در سایر بحرانهای منطقه ای و جهانی افزایش داد و سازمان های ذیربط را بر آن داشت تا با تنظیم و تدوین معاهده ای جامع سعی کنند بشریت را از ترس این سلاح مخوف برهانند و بدین گونه اعضای معاهدۀ منع گسترش، کاربرد و توسعۀ جنگ افزارهای شیمیایی بر آن شدند تا انهدام کلیۀ جنگ افزارهای شیمیایی را سرلوحۀ کاری خود سازند.
گرچه احتمال وقوع حملات غیر نظامی با جنگ افزارهای شیمیایی به نظر ناچیز می رسد، با این حال دور از ذهن نیست. به ویژه اینکه احتمال بکارگیری عوامل سمی به وسیلۀ گروه های تروریستی حتی در زمان صلح هم وجود دارد. مثلاً در سال 1995، پیروان فرقۀ ژاپنی آئوم مسافران متروی توکیو را با سارین آلوده کردند که طی آن 12 نفر جان خود را از دست دادند.
علاوه بر احتمال دستیابی تروریستها به عوامل شیمیایی سمی (جنگی)، موارد دیگری نیز وجود دارد که ممکن است موجب انتشار عوامل شیمیایی جنگی شود. مثلاً گرچه طی چند ده سال گذشته هیچ گزارشی از انتشار عوامل شیمیایی جنگی که در انبارهای نظامی نگهداری می شود به خارج از آنها منتشر نشده است، ولی با توجه به حوادث تروریستی11 سپتامبر نیویورک، احتمال برخورد عمدی و غیرعمدی هواپیما به مکانها و انبارهای نظامی یا تأسیسات ساخت انواع عوامل شیمیایی سمی (اعم از حد واسطها یا ترکیبات نهایی) یا حوادث مشابه دور از ذهن نیست؛ بنابراین اقدامات مؤثر در زمینۀ انهدام کلیۀ جنگ افزارهای کشتار جمعی به ویژه جنگ افزارهای شیمیایی، بروز فجایع ناشی از بکارگیری آنها را چه در زمان جنگ و چه در زمان صلح، به کمترین مقدار ممکن می رساند.
البته در زمینۀ نابودسازی جنگ افزارهای شیمیایی موانعی نیز وجود دارد که برخی از مهمترین آنها در زیر فهرست شده است.
1- پر هزینه بودن انهدام:
اصولاً هزینۀ انهدام جنگ افزارهای شیمیایی بیشتر از تهیۀ آن هاست. کارشناسان چنین حدس می زنند که نابودسازی این سلاح ها برای دارندگان آنها میلیاردها دلار هزینه در بردارد؛ مثلاً تولید هر کیلوگرم عامل خردل حدود 20 مارک فنلاند هزینه دارد، اما انهدام آن دهها مارک بیشتر خواهد بود.
2- مخالف افکار عمومی:
افکار عمومی در مورد انهدام کارخانه های تولید جنگ افزارهای شیمیایی به سبب اثرها بعدی بر محیط زیست که برخی از آنها ناشناخته اند یا مطالعات کامل در مورد آنها صورت نگرفته است ابراز نگرانی می کند.
3- نیاز به آزمایش بیشتر روش های انهدام:
گرچه در حال حاضر مهمترین روش انهدام، بکارگیری شیوه های گرمایشی نظیر تنکانت و سوزاندن عوامل شیمیایی است و مطالعات و پژوهشها در جهت هر چه بهتر و کم خطر کردن آنها انجام می گیرد، با این حال مسائل بسیاری در بکارگیری این روشها وجود دارد.از طرفی با توجه به میزان انبوه ذخایر جنگ افزارهای شیمیایی، اندیشۀ بازیابی بسیاری از ترکیبات موجود در آنها مطرح است. بنابراین مطالعات گوناگونی در زمنیۀ طراحی واکنش های شیمیایی لازم و نیز تهیۀ تجهیزات مناسب مد نظر است.
4- نگرانی ابر قدرت ها:
همگام با پیشرفت دانش و فناوری در کشورهای در حال توسعه (جهان سوم) و امکان دستیابی این کشورها به جنگ افزارهای کشتار جمعی از جمله جنگ افزارهای شیمیایی که معمولاً بمب اتمی فقرا نامیده می شود و همچنین عدم ثبات سیاسی که در روابط برخی از این کشورها با کشورهای همسایه و سایر کشورهای جهان وجود دارد کاربرد احتمالی این جنگ افزارها از جانب آنها امری ناممکن نیست و همین مسئله در انهدام کامل این جنگ افزارها از طرف کشورهای دارندۀ آن، ایجاد تردید می کند.
5- برخی از قدرت نمایی ها، جبهه گیری ها و کارشکنی های سیاسی:
نمونۀ بارز در این مورد کارشکنیهای اسراییل در پذیرفتن معاهده های جهانی منع جنگ افزارهای کشتار جمعی است. همچنین پاره ای از کشورهای صنعتی دارای پیشرفته ترین جنگ افزارهای متعارف و هسته ای هستند و نه تنها زرادخانه های شیمیایی دارند، بلکه به طور مداوم نیز در حال پیشرفته کردن آن هستند. روشن است که این جنگ افزارها در نوع خود از ارزش نظامی بالایی برخوردارند.
از سوی دیگر، پاره ای از کشورها که فاقد جنگ افزارهای پیشرفتۀ متعارف و هسته ای اند، برای جبران این کمبود و رفع نگرانیهای خود به سمت جنگ افزارهای شیمیایی روی می آورند؛ زیرا این عدم توازن را ناعادلانه می دانند. توجیه آنها چنین است:«چه دلیلی وجود دارد که یک کشور نتواند چنین جنگ افزارهایی را در اختیار داشته باشد، در حالی که همسایگانش دارای جنگ افزارهای نامتعارف بوده و آن را مورد تهدید قرار می دهد؟»
پاره ای نیز توانایی کشورهای پیشرفته را در زمینۀ جنگ افزارهای شیمیایی زیر سؤال می برند و تهیه و دستیابی به این سلاح ها را توجیه می کنند.
6- توسعۀ جنگ افزارهای دو ترکیبی شیمیایی.
این جنگ افزارها از دو مادۀ شیمیایی که هر یک از آنها به تنهایی مهلک نیستند و در دو محفظۀ جداگانه قرار می گیرند ساخته می شوند و فقط هنگامی مرگبار می شوند که با هم ترکیب شوند. این جنگ افزارها از ایمنی ویژه ای برخوردارند! بنابراین انباشت، جابه جایی و دستکاری آنها بی خطر است. آمریکا و فرانسه از دارندگان عمدۀ این گونه جنگ افزارها هستند.
مهمترین روش های دفع و انهدام جنگ افزارهای شیمیایی عبارت اند از: دفن در بخش های عمیق دریا و اقیانوسها، دفن در زیرزمین، تخلیه در جو، فرایندهای گرمایی، فرایندهای شیمیایی، به کاربردن انفجارهای هسته ای و معمولی، که هر یک در ادامه شرح داده خواهد شد.
1- دفن در عمق دریاها:
تا پیش از سال 1972 مهمترین روش از بین بردن عوامل شیمیایی، ریختن آنها در اعماق دریاها بود. به طوری که بلافاصله پس از جنگ جهانی دوم قسمت زیادی از ذخایر گاز خردل انگلستان و همچنین در مدت کوتاهی پس از پایان جنگ، بخش عمده ای از جنگ افزارهای شیمیایی این کشور در غرب اسکاتلند و ایرلند به دریا ریخته شد.
علاوه بر این مقادیر زیادی از جنگ افزارهای شیمیایی آلمان در اسکاگراگ در عمق 600 متری به دریا ریخته شد. به علاوه در حدود 3 هزار تن از جنگ افزارهای شیمیایی فرانسه ونزدیک به 10 هزار تن از جنگ افزارهای شیمیایی آمریکا نیز به همین روش نابود شد. البته بین سالهای 1955 و 1956 حدود 71 هزار بمب آلمانی حاوی تقریباً 6 هزار تن گاز اعصاب تابون در عمق حدود 2500 متری به اقیانوس آرام ریخته شد .
دفن در اعماق دریا امروزه به دلیل خطرهای ایجاد شده برای محیط زیست دریایی کنار گذاشته شده و تنها در شرایط بحرانی و نیز هنگامی که عملیات دیگر مقدور نباشد، انجام می گیرد.
در این شیوۀ دفع، خارج کردن مهمات و مخازن از بسته بندیها و تخلیۀ محتویات آنها لازم نیست همچنین خطر حاصل از این روش برای ساکنان خشکی بسیار کم است.
با وجود این، بالا بودن هزینه های جابه جایی، ایجاد خطرهای ناشناخته روی محیط زیست دریا، خطر حاصل از کار کردن ماسوره مهمات بر اثر برخورد با کف دریا و نیز خطر آزاد شدن عوامل در درون آب و صدمات ناشی از آن به اکوسیستم منطقه از معایب این روش به شمار می رود.
2- دفن در عمق زمین:
این روش اقدامی موقتی است و تا زمانی که راه حل مناسبی برای نابودسازی موجود نباشد به کار می رود. دفن در عمق زمین علاوه بر آلودگی خاک موجب آلودگی آبهای زیرزمینی می شود و اگر در آینده قصد ایجاد تأسیسات مطرح شود، موجب بروز مشکل خواهد شد.
در این روش دفع، بمب یا مهماتی را که درون ظرف ویژه ای قرار دارد، داخل گودالی به عمق تقریبی 5 متر جای می دهند؛ سپس به اندازۀ 10 برابر STP (CaO%70، Ca%30) در گودال ریخته و در ادامه با ریختن خاک گودال را هم سطح زمین می کنند (STP یکی از مواد آلودگی زدای عوامل شیمیایی جنگی است).
الف) ویژگی های محل دفع عوامل شیمیایی.
محل دفع باید از انبارهای مهمات، ساختمانها، مناطق مسکونی، جاده های پر تردد، راه آهن و فرودگاهها دور باشد. همچنین در صورت امکان باید محل دفن طوری انتخاب شود که موانع و عوارض طبیعی همانند تپه و زمینهای مرتفع در فاصلۀ بین مناطق مسکونی یا انبار مهمات با محل دفع موجود باشد. بوته ها، علف های خشک و سایر مواد آتشگیر تا شعاع 60 متر باید پاکسازی شود. نصب پرچم قرمز در طی عملیات دفع یا انهدام صحرایی در اطراف منطقه ضروری بوده و دستگاهی برای تعیین جریان و جهت باد و نیز آژیر اعلام خطر و همچنین وسایل ارتباطی لازم است.
ب) ملاحظات ایمنی به هنگام انهدام صحرایی یا دفع مواد شیمیایی.
1- نفراتی که درگیر عملیات دفع هستند باید لباسهای حفاظتی مناسب پوشیده و وسایل رفع آلودگی، لوازم کمک های اولیه و نیز وسایل و مواد اطفای حریق در اختیار داشته باشند.
2- عدۀ افراد درگیر در عملیات به واسطۀ ملاحظات ایمنی و کاهش میزان تلفات احتمالی به کمترین مقدار برسد، ولی نباید کمتر از دو نفر باشد.
3- چاشنیها یا مواد منفجرۀ داخل مهمات تا حد امکان باید از آنها خارج شوند.
3- تخلیه در جو
این شیوه برای دفع مقادیر کم عوامل فرار نظیر عامل خفه کنندۀ فسژن (2COCI ) و نیز عوامل خون، مانند هیدروژن سیانید (HCN) و سیانوژن کلرید (CICN) است. تخلیه باید در نواحی خالی از سکنه و همراه با محاسبۀ محدودۀ خطر تعیین شود. شرایط آب و هوایی نظیر شیب دما، سرعت و سمت باد، ته نشینی در این عملیات مؤثر است.
در این روش گلوله یا ظرف محتوی عامل، سوراخ و عامل به درون جو رها می شود. البته سرد کردن گلوله با یخ خشک و سایر مواد سرد کننده به پایین آمدن فشار بخار و در نتیجه حفظ سلامت افراد مسئول سوراخ کردن گلوله، کمک می کند.
فرایند تخلیه در جو اقتصادی بوده و امکان بازیابی مخازن در این روش مهیاست، با این حال روش مذکور معایب زیر را دارد:
• زیاد بودن مقدار عامل، محدودۀ خطر را در مسیر باد افزایش می دهد.
• تمام عامل را نمی توان یکباره وارد جو کرد، بلکه در هر لحظه فقط می توان مقدار کمی از آن را وارد اتمسفر کرد و بدین گونه اتلاف وقت قابل توجهی پیش می آید.
• شرایط آب و هوایی به هنگام عملیات باید بسیار مطلوب باشد.
4- عملیات گرمایی
الف) تفکافت.
عملیات تفکافت معمولاً با بخار داغ و به منظور کاهش یا از بین بردن سمیت عوامل سمی انجام می گیرد.
ب) سوزاندن.
در حال حاضر یکی از بهترین روش های انهدام ترکیبات شیمیایی خطرناک از جمله عوامل جنگ افزارهای شیمیایی روش سوزاندن است. پژوهش های زیادی در ارتباط با شیوه های گوناگون این روش و ابزارهای به کار رفته و همچنین شیوه های کنترل پیوسته میزان آلاینده ها انجام گرفته و در حال انجام است.
به عنوان نمونه کنگرۀ ایالات متحده،ارتش این کشور را موظف کرده است که تا 31 دسامبر 2004 حدود 24800 تن از ذخایر جنگ افزارهای شیمیایی و عوامل جنگی شیمیایی را به روش سوزاندن نابود کند 8 .
بدین منظور در جانستون آتول یک کارخانۀ انهدام به صورت نمونه ساخته شد که شامل 4 مرحلۀ فرایند جداکننده است و یکی از آنها دارای یک کوره، مشعل و همچنین بخش کنترل آلودگی هواست. این واحد، آزمایش شده و هم اکنون در حال عملیات است. این کارخانه کلیۀ اهداف مورد نظر را برآورده می کند و به منظور انهدام ذخایر مهمات شیمیایی در 8 نقطه از ایالات متحده تأسیس خواهد شد.
علاوه بر این، ارتش آمریکا، کارخانه ای نیز برای نابودسازی پساب های پر خطر طراحی کرده و ساخته است که برای تخریب مهمات شیمیایی انباشت شده در صحرای کِم دِپو، واقع در 20 مایلی جنوب توئل یوتا به کار می رود 9 .
کارخانۀ انهدام عوامل شیمیایی توئل موسوم به (TOCDF) به منظور انهدام عوامل اعصاب (VX و GB)، عوامل تاول زا (خردل های مجموعۀ H)، مهمات نشت کننده، پسمانده های آلاینده، کانتینرهای حاوی مواد فلۀ نشت کننده، پسابهای مایع، مواد منفجره و سوختهای پیشران (سوخت موشک) طراحی شده است. این کارخانه یکی از 8 کارخانۀ طراحی شده در ایالات متحده است و اساس کار آن فرایند سوزاندن است.
کارخانۀ مذکور 5 سیستم سوزاننده دارد که شامل موارد زیر است:
1- کورۀ غیرفعال ساز (DFS)
2- کورۀ با ساختار فلزی (MPF)
3- سوزانندۀ پوشال (DUN)
4- سوزاندن مایع (LIC)
همۀ سوزاننده ها بجز DUN به سیستم کاهش آلودگی مرطوب مجهز هستند. همچنین DUN به خفه کن مجهز است. مشعلهای آزمایشی برای انهدام عامل GB در پایان سال 1996 در این واحد شروع به کار کردند 9 .روش سوزاندن معمولاً برای انهدام آن دسته از ترکیبات به ویژه ترکیبات آلی به کار می رود که میزان سمیت ترکیب در کل، بیش از سمیت عناصر سازندۀ آن، نظیر سرب و سایر فلزات سنگین باشد. بر اساس پژوهش های انجام یافته، عوامل شیمیایی تاول زا از نوع آرسینک دارها نظیر: اتیل دی کلروآرسین با فرمول C2H5AsCl2، لویسایت (L) با فرمول CICH = CHAsCL2، متیل دی کلروآرسین (MD) با فرمول CH2AsCL2، آدام سایت (DM) با فرمول NH(C6H4)2AsCL و دی فنیل سیانوآرسین (DC) با فرمول Ph2AsCN پس از سوختن، ته ماندۀ سمی به جا می گذارند. ولی سایر عوامل نظیر عوامل اعصاب، کنترل اغتشاش، ناتوان کننده، آتش زا و دود زا به خوبی می سوزند و هیچ گونه ماده سمی به جا نمی گذارند.
با دقت در عوامل یاد شدۀ بالا مشاهده می شود که همگی دارای آرسینگ در ترکیب خود هستند که خود ذاتاً ماده ای سمی است.
از آنجا که عوامل مذکور دارای عناصری از قبیل گوگرد، کلر، فلوئور و فسفر هستند، گازهای خروجی از کوره های سوزاننده باید به دقت با سیتم های کنترل آلودگی هوا تجزیه شوند تا در صورت نیاز، فرایندهایی برای سوزاندن یا حذف ترکیبات زاید اجرا شود.
همچنین جزئیات و چگونگی سوزاندن، به حالت عامل یا مهمات، اقدامات پیشین، در حین و پس از عملیات سوزاندن بستگی دارد. به عنوان نمونه عامل ممکن است:
1- در داخل مخزن تخلیه شده و سپس به درون کوره فرستاده شود.
2- در داخل مخزن تبخیر شود.
3- در داخل مخزن سوزانده شود.
4- به همراه مخزن و مواد منفجره به داخل کوره فرستاده شود.
البته علاوه بر سوزاندن در کوره ها، در بعضی موارد سوزاندن در چاله ها و فضاهای باز هم اجرا می شود. انهدام د رچاله ها و فضای باز برای نابودسازی مقادیر کم عوامل شیمیایی به کار می رود و به دلیل ساده بودن، افراد نیمه ماهر هم می توانند این روش را به کار ببندند 7 .
گاهی شرایط اضطراری ایجاب می کند که مهمات شیمیایی در منطقه و در فضای باز سوزانده شود. مشخصات چاله یا شیار و روش کار به شکل زیر است:
1- عمق چاله باید به قدری باشد که بتوان به ضخامت حدود 60 سانتی متر در زیر نمونه مادۀ سوختنی قرار داد. عمق بیشتر در بعضی موارد برای ریختن سوخت بیشتر و در نتیجه طولانی کردن زمان سوختن و گرمای بالاتر لازم است.
2- پهنای چاله باید به قدری باشد که بتوان تا حدود 1 متری نمونه، سوخت ریخت.
3- معمولاً از روغن موتور، گازوییل یا نفت کوره به عنوان سوخت استفاده می شود.
4- مهمات سنگین ابتدا باید شکافته و همزمان با ایجاد شکاف مشتعل شود (انفجار و احتراق ناقص موجب باقی ماندن خواص سمی می شود).
5- سوزاندن در فضای باز باید در نقاط دور افتاده انجام گیرد.
6- سوزاندن عوامل اعصاب و تاول زا خطرهای زیادی برای افراد فاقد وسایل حفاظتی که در مسیر باد هستند ایجاد می کند، بنابراین محدودۀ خطر باید محاسبه شود.
7- پس از خاموش شدن محتویات چاله، چاله باید به مدت 12 ساعت به حال خود گذاشته شود تا سرد شود و پس از بررسی در صورت وجود آلودگی، یا عملیات رفع آلودگی انجام می گیرد یا عمل سوزاندن دوباره تکرار می شود.
8- سوزاندن عوامل آتش زا و دود زا راحت است، فقط کافی است مهمات باز و محتویات سوزانده شود. البته باید از سوزاندن مقادیر زیاد و انبوه جلوگیری کرد 7 .
نويسنده: عليرضا نوري آشتياني
منابع:
1. پور جوادی، علی. سخنی با خوانندگان، مجلۀ شیمی، سال چهارم، شمارۀ اول، فروردین- تیر 1370، مرکز نشر دانشگاهی، تهران.
2. شریفی مقدم، محمود. سیر تحول جنگ افزارهای شیمیایی، مجلۀ شیمی، سال چهارم، شمارۀ اول، فروردین- تیر 1370، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ص 7-5.
3. پیرسون، گراهام. وداع با اسلحه، ترجمه سپیده دره، مجله شیمی، سال نهم، شماره سوم، 1375، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ص 10 و 11 و 13.
4. مقاله سیاه زخم، روزنامه نوروز، 16/8/1380، ص 9 و 19.
5. مقاله جهان و کابوس تروریسم هسته ای- بیولوژیک، روزنامه اطلاعات، 22/8/1380، شماره 22343، ص 12.
6. علایی، حسین (سرهنگ ستاد) و بابک خواجه کاوسی (مهندس). به اهتمام ناصر ثقفی عامری، صنایع، تسلیحات و خلع سلاح شیمیایی! موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، تهران، چاپ دوم، 1374، ص 82 و 96- 94.
7. کاویانی نیا، فرهاد (سروان ش. م- ه). مهمات شیمیایی، انهدام و نوسازی آن، مرکز آموزش پشتیبانی نیروی زمینی ارتش، 1379.
8. CA; 99349 Incieration and thermat treatment of chmscal agents and chemical weapons. Gouldin, F. C; Fisher, E. M. (sibley school of mechanical & Aeruspace Engineering, Cor- nell university, NY 1453 USA). Emergine TechnolHazard. Waste Manage. 7 Proc. I & EC Div. ACS Symp.
1996 (Pub. 1997), 33- 47(Eng). Edited by Tedder, D. William; pohland, prederick C. plenum: New York, N. Y.
9. CA; 129: 293429 Therrnal disposal of Chemical agent stock- pile at the TOCDF. Shah, Jaj; Valenti, Tm (Science Appli- cation international corporation (SAIC), toole, UT, 8074 (USA). PROE., Annu. Meel. Air & Waste Manage. Assoc. com- puter optical disk 1997, 90th, WP10602/ 1-WP 10602/21 (Eng), Air & Waste management association.
10. CA; 130: 42700m A method for mutural disposal of old chem.- ical wenpons. Chimishyan, Alexander L. (D. Mendellev Uni- versity of chemical technology, Moscow, Pussia). NATO ASI Ser., ser. I 1998. 19 (Arsenic & Old Mustard: Chemical Problems in the Destruction of Old Arsenic and Muslanl Mu- nitions) 155-158 (Eng), Kluwer Academic Publishers.
11. CA; 42701 Destruction of adamsite by sodium. Soklowski, M.; Bilget, E. (Militray Institute of chemistry and Radiom- ctry, PL-00910 Warsaw, Pol.) NATO ASI Scr., Ser 1 1998,19 (Arsenic and Mustard Munition), 157-158 (Eng) Kluwer Academic Publishers.
12. باراس. بی. اس. دفع آلودگی های شیمیای، ترجمۀ سید احمد میرشکرایی، مجلۀ شیمی، سال چهارم، شمارۀ اول، فروردین- تیر 1370، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ص 24.
به گواه تاریخ، کاربرد کلاسیک جنگ افزارهای شیمیایی به سالهای جنگ جهانی اول باز می گردد که طی آن بر اثر کاربرد گازهای فسژن و خردل حدود 91000 نفر جان باختند و 1300000 نفر از صحنۀ نبرد خارج شدند که عدۀ بی شماری از آنها برای همیشه بینایی خود را از دست دادند.
[External Link Removed for Guests]
با توجه به ویژگی های مواد شیمیایی جنگی، از جمله پوشش وسیع، خواص مصدوم کنندگی شدید، افت شدید روحیۀ دشمن و نیز به نیروی متخصص و کارآمد جهت درمان و رفع آلودگی، نظر کارشناسان نظامی پس از جنگ جهانی اول به شدت به طرف این جنگ افزارها معطوف و موجب توسعۀ این سلاح ها در کشورهای غربی شد و بدین شکل روشهای تولید بسیاری از ترکیبات شیمیایی به دست آمد.
با این حال آلمان نازی در حین جنگ جهانی دوم با وجود ذخایر عظیم جنگ افزارهای شیمیایی، هرگز از این تسلیحات استفاده نکرد، دلیل عمده ای که برای این عدم کاربرد و اقدام وحشتناک احتمالی مطرح است، توازن قوا و وحشت آلمانیها از مقابله به مثل نیروهای متفقین بود.
به هر حال با فرا رسیدن روزهای پایانی جنگ جهانی دوم آلمانیها کوشش کردند تا زاغه ها و کارخانه های جنگ افزارهای شیمیایی و همچنین داده های مربوط به ترکیب عوامل شیمیایی و روشهای تولید آن به دست متفقین به ویژه ارتش شوروی (سابق) نیفتد و بدین گونه نخستین اقدامات در مورد انهدام این گونه تسلیحات مطرح شد.
بدین گونه هنگامی که ارتش شوروی (سابق) به مرز آلمان رسید، نیروهای آلمانی اطلاعات مربوط به جنگ افزارهای شیمیایی را نابود کردند، زاغه ها را به قسمت غربی آلمان بردند یا آنها را به دریاهای بالتیک و شمال ریختند. کارخانۀ دی چرنفورت که سازندۀ عوامل عصبی تابون و به مقدار کم سارین بود طبق دستور 5 فوریه 1945 به کلی نابود و انبارهای زیرزمینی تابون در رودخانۀ اودر ریخته شد .
پس از پایان جنگ؛ انگلستان و هم پیمانانش اقداماتی در جهت انحلال ارتش آلمان و نیز انهدام مواد، سلاح های جنگی و صنایع جنگی بالقوۀ آن کردند. به عنوان بخشی از این اقدامات، طی سالهای 1945 تا 1947، حدود 120 هزار تن جنگ افزار شیمیایی نابود شد. از جمله عواملی که ارزش چندانی نداشت «ایپریت» یا «خردل» بود که در نوامبر 1945 به دریای شمال ریخته شد. ولی عامل عصبی تابون که مؤثرترین عامل شیمیایی بود و کشورهای دیگر فاقد آن بودند با احتیاط به انگلستان حمل و در آنجا انبار شد. در ژوئیۀ 1945 گزارشی دربارۀ انهدام جنگ افزارهای شیمیایی آلمان بدین شکل انتشار یافت:
«برای یافتن قابل قبول ترین و اقتصادی ترین روش انهدام جنگ افزارهای شیمیایی، مطالعات بسیاری انجام گرفته است. از میان سه روش ممکن، ریختن در آبهای عمیق دریا، مدفون کردن در معادن عمیق و تجزیۀ صنعتی، برای مهمات یاد شده بهترین روش، ریختن در دریاست» 3 .
پس از جنگ جهانی دوم با توجه به گسترش دامنۀ پژوهش های دانش شیمی و همچنین شکل گیری دو اَبَر قدرت شرق و غرب و پیدایش جو سیاسی جنگ سرد، ساخت و توسعۀ جنگ افزارهای شیمیایی نه تنها در کشورهای بلوک شرق و غرب ادامه یافت بلکه سایر دولت ها نیز برای دستیابی به این گونه جنگ افزارها تلاش کردند.
با وجود این، رشد فکری و تعالی اخلاقی بشر باعث افزایش فشار بر دولتها برای اخذ تصمیمات جدی در زمینۀ عدم بکارگیری این گونه جنگ افزارها و انهدام کارخانه های تولید و نیز نابودسازی مهمات موجود بود. به ویژه اینکه در دهۀ 1980 دولت عراق بارها از عوامل شیمیایی علیه سربازان ایرانی و همچنین مردم غیرنظامی استفاده کرد و از همه دهشت بارتر فاجعۀ بمباران شیمیایی شهر حلبچه بود که روح بشریت را جریحه دار کرد.
به هر حال عدم قاطعیت سازمان ملل متحد در برخورد و محکوم کردن این جنایات که در واقع زیر پا گذاشتن قراداد 1925 ژنو بود. بیم کاربرد احتمالی این جنگ افزارها را در سایر بحرانهای منطقه ای و جهانی افزایش داد و سازمان های ذیربط را بر آن داشت تا با تنظیم و تدوین معاهده ای جامع سعی کنند بشریت را از ترس این سلاح مخوف برهانند و بدین گونه اعضای معاهدۀ منع گسترش، کاربرد و توسعۀ جنگ افزارهای شیمیایی بر آن شدند تا انهدام کلیۀ جنگ افزارهای شیمیایی را سرلوحۀ کاری خود سازند.
گرچه احتمال وقوع حملات غیر نظامی با جنگ افزارهای شیمیایی به نظر ناچیز می رسد، با این حال دور از ذهن نیست. به ویژه اینکه احتمال بکارگیری عوامل سمی به وسیلۀ گروه های تروریستی حتی در زمان صلح هم وجود دارد. مثلاً در سال 1995، پیروان فرقۀ ژاپنی آئوم مسافران متروی توکیو را با سارین آلوده کردند که طی آن 12 نفر جان خود را از دست دادند.
علاوه بر احتمال دستیابی تروریستها به عوامل شیمیایی سمی (جنگی)، موارد دیگری نیز وجود دارد که ممکن است موجب انتشار عوامل شیمیایی جنگی شود. مثلاً گرچه طی چند ده سال گذشته هیچ گزارشی از انتشار عوامل شیمیایی جنگی که در انبارهای نظامی نگهداری می شود به خارج از آنها منتشر نشده است، ولی با توجه به حوادث تروریستی11 سپتامبر نیویورک، احتمال برخورد عمدی و غیرعمدی هواپیما به مکانها و انبارهای نظامی یا تأسیسات ساخت انواع عوامل شیمیایی سمی (اعم از حد واسطها یا ترکیبات نهایی) یا حوادث مشابه دور از ذهن نیست؛ بنابراین اقدامات مؤثر در زمینۀ انهدام کلیۀ جنگ افزارهای کشتار جمعی به ویژه جنگ افزارهای شیمیایی، بروز فجایع ناشی از بکارگیری آنها را چه در زمان جنگ و چه در زمان صلح، به کمترین مقدار ممکن می رساند.
البته در زمینۀ نابودسازی جنگ افزارهای شیمیایی موانعی نیز وجود دارد که برخی از مهمترین آنها در زیر فهرست شده است.
1- پر هزینه بودن انهدام:
اصولاً هزینۀ انهدام جنگ افزارهای شیمیایی بیشتر از تهیۀ آن هاست. کارشناسان چنین حدس می زنند که نابودسازی این سلاح ها برای دارندگان آنها میلیاردها دلار هزینه در بردارد؛ مثلاً تولید هر کیلوگرم عامل خردل حدود 20 مارک فنلاند هزینه دارد، اما انهدام آن دهها مارک بیشتر خواهد بود.
2- مخالف افکار عمومی:
افکار عمومی در مورد انهدام کارخانه های تولید جنگ افزارهای شیمیایی به سبب اثرها بعدی بر محیط زیست که برخی از آنها ناشناخته اند یا مطالعات کامل در مورد آنها صورت نگرفته است ابراز نگرانی می کند.
3- نیاز به آزمایش بیشتر روش های انهدام:
گرچه در حال حاضر مهمترین روش انهدام، بکارگیری شیوه های گرمایشی نظیر تنکانت و سوزاندن عوامل شیمیایی است و مطالعات و پژوهشها در جهت هر چه بهتر و کم خطر کردن آنها انجام می گیرد، با این حال مسائل بسیاری در بکارگیری این روشها وجود دارد.از طرفی با توجه به میزان انبوه ذخایر جنگ افزارهای شیمیایی، اندیشۀ بازیابی بسیاری از ترکیبات موجود در آنها مطرح است. بنابراین مطالعات گوناگونی در زمنیۀ طراحی واکنش های شیمیایی لازم و نیز تهیۀ تجهیزات مناسب مد نظر است.
4- نگرانی ابر قدرت ها:
همگام با پیشرفت دانش و فناوری در کشورهای در حال توسعه (جهان سوم) و امکان دستیابی این کشورها به جنگ افزارهای کشتار جمعی از جمله جنگ افزارهای شیمیایی که معمولاً بمب اتمی فقرا نامیده می شود و همچنین عدم ثبات سیاسی که در روابط برخی از این کشورها با کشورهای همسایه و سایر کشورهای جهان وجود دارد کاربرد احتمالی این جنگ افزارها از جانب آنها امری ناممکن نیست و همین مسئله در انهدام کامل این جنگ افزارها از طرف کشورهای دارندۀ آن، ایجاد تردید می کند.
5- برخی از قدرت نمایی ها، جبهه گیری ها و کارشکنی های سیاسی:
نمونۀ بارز در این مورد کارشکنیهای اسراییل در پذیرفتن معاهده های جهانی منع جنگ افزارهای کشتار جمعی است. همچنین پاره ای از کشورهای صنعتی دارای پیشرفته ترین جنگ افزارهای متعارف و هسته ای هستند و نه تنها زرادخانه های شیمیایی دارند، بلکه به طور مداوم نیز در حال پیشرفته کردن آن هستند. روشن است که این جنگ افزارها در نوع خود از ارزش نظامی بالایی برخوردارند.
از سوی دیگر، پاره ای از کشورها که فاقد جنگ افزارهای پیشرفتۀ متعارف و هسته ای اند، برای جبران این کمبود و رفع نگرانیهای خود به سمت جنگ افزارهای شیمیایی روی می آورند؛ زیرا این عدم توازن را ناعادلانه می دانند. توجیه آنها چنین است:«چه دلیلی وجود دارد که یک کشور نتواند چنین جنگ افزارهایی را در اختیار داشته باشد، در حالی که همسایگانش دارای جنگ افزارهای نامتعارف بوده و آن را مورد تهدید قرار می دهد؟»
پاره ای نیز توانایی کشورهای پیشرفته را در زمینۀ جنگ افزارهای شیمیایی زیر سؤال می برند و تهیه و دستیابی به این سلاح ها را توجیه می کنند.
6- توسعۀ جنگ افزارهای دو ترکیبی شیمیایی.
این جنگ افزارها از دو مادۀ شیمیایی که هر یک از آنها به تنهایی مهلک نیستند و در دو محفظۀ جداگانه قرار می گیرند ساخته می شوند و فقط هنگامی مرگبار می شوند که با هم ترکیب شوند. این جنگ افزارها از ایمنی ویژه ای برخوردارند! بنابراین انباشت، جابه جایی و دستکاری آنها بی خطر است. آمریکا و فرانسه از دارندگان عمدۀ این گونه جنگ افزارها هستند.
مهمترین روش های دفع و انهدام جنگ افزارهای شیمیایی عبارت اند از: دفن در بخش های عمیق دریا و اقیانوسها، دفن در زیرزمین، تخلیه در جو، فرایندهای گرمایی، فرایندهای شیمیایی، به کاربردن انفجارهای هسته ای و معمولی، که هر یک در ادامه شرح داده خواهد شد.
1- دفن در عمق دریاها:
تا پیش از سال 1972 مهمترین روش از بین بردن عوامل شیمیایی، ریختن آنها در اعماق دریاها بود. به طوری که بلافاصله پس از جنگ جهانی دوم قسمت زیادی از ذخایر گاز خردل انگلستان و همچنین در مدت کوتاهی پس از پایان جنگ، بخش عمده ای از جنگ افزارهای شیمیایی این کشور در غرب اسکاتلند و ایرلند به دریا ریخته شد.
علاوه بر این مقادیر زیادی از جنگ افزارهای شیمیایی آلمان در اسکاگراگ در عمق 600 متری به دریا ریخته شد. به علاوه در حدود 3 هزار تن از جنگ افزارهای شیمیایی فرانسه ونزدیک به 10 هزار تن از جنگ افزارهای شیمیایی آمریکا نیز به همین روش نابود شد. البته بین سالهای 1955 و 1956 حدود 71 هزار بمب آلمانی حاوی تقریباً 6 هزار تن گاز اعصاب تابون در عمق حدود 2500 متری به اقیانوس آرام ریخته شد .
دفن در اعماق دریا امروزه به دلیل خطرهای ایجاد شده برای محیط زیست دریایی کنار گذاشته شده و تنها در شرایط بحرانی و نیز هنگامی که عملیات دیگر مقدور نباشد، انجام می گیرد.
در این شیوۀ دفع، خارج کردن مهمات و مخازن از بسته بندیها و تخلیۀ محتویات آنها لازم نیست همچنین خطر حاصل از این روش برای ساکنان خشکی بسیار کم است.
با وجود این، بالا بودن هزینه های جابه جایی، ایجاد خطرهای ناشناخته روی محیط زیست دریا، خطر حاصل از کار کردن ماسوره مهمات بر اثر برخورد با کف دریا و نیز خطر آزاد شدن عوامل در درون آب و صدمات ناشی از آن به اکوسیستم منطقه از معایب این روش به شمار می رود.
2- دفن در عمق زمین:
این روش اقدامی موقتی است و تا زمانی که راه حل مناسبی برای نابودسازی موجود نباشد به کار می رود. دفن در عمق زمین علاوه بر آلودگی خاک موجب آلودگی آبهای زیرزمینی می شود و اگر در آینده قصد ایجاد تأسیسات مطرح شود، موجب بروز مشکل خواهد شد.
در این روش دفع، بمب یا مهماتی را که درون ظرف ویژه ای قرار دارد، داخل گودالی به عمق تقریبی 5 متر جای می دهند؛ سپس به اندازۀ 10 برابر STP (CaO%70، Ca%30) در گودال ریخته و در ادامه با ریختن خاک گودال را هم سطح زمین می کنند (STP یکی از مواد آلودگی زدای عوامل شیمیایی جنگی است).
الف) ویژگی های محل دفع عوامل شیمیایی.
محل دفع باید از انبارهای مهمات، ساختمانها، مناطق مسکونی، جاده های پر تردد، راه آهن و فرودگاهها دور باشد. همچنین در صورت امکان باید محل دفن طوری انتخاب شود که موانع و عوارض طبیعی همانند تپه و زمینهای مرتفع در فاصلۀ بین مناطق مسکونی یا انبار مهمات با محل دفع موجود باشد. بوته ها، علف های خشک و سایر مواد آتشگیر تا شعاع 60 متر باید پاکسازی شود. نصب پرچم قرمز در طی عملیات دفع یا انهدام صحرایی در اطراف منطقه ضروری بوده و دستگاهی برای تعیین جریان و جهت باد و نیز آژیر اعلام خطر و همچنین وسایل ارتباطی لازم است.
ب) ملاحظات ایمنی به هنگام انهدام صحرایی یا دفع مواد شیمیایی.
1- نفراتی که درگیر عملیات دفع هستند باید لباسهای حفاظتی مناسب پوشیده و وسایل رفع آلودگی، لوازم کمک های اولیه و نیز وسایل و مواد اطفای حریق در اختیار داشته باشند.
2- عدۀ افراد درگیر در عملیات به واسطۀ ملاحظات ایمنی و کاهش میزان تلفات احتمالی به کمترین مقدار برسد، ولی نباید کمتر از دو نفر باشد.
3- چاشنیها یا مواد منفجرۀ داخل مهمات تا حد امکان باید از آنها خارج شوند.
3- تخلیه در جو
این شیوه برای دفع مقادیر کم عوامل فرار نظیر عامل خفه کنندۀ فسژن (2COCI ) و نیز عوامل خون، مانند هیدروژن سیانید (HCN) و سیانوژن کلرید (CICN) است. تخلیه باید در نواحی خالی از سکنه و همراه با محاسبۀ محدودۀ خطر تعیین شود. شرایط آب و هوایی نظیر شیب دما، سرعت و سمت باد، ته نشینی در این عملیات مؤثر است.
در این روش گلوله یا ظرف محتوی عامل، سوراخ و عامل به درون جو رها می شود. البته سرد کردن گلوله با یخ خشک و سایر مواد سرد کننده به پایین آمدن فشار بخار و در نتیجه حفظ سلامت افراد مسئول سوراخ کردن گلوله، کمک می کند.
فرایند تخلیه در جو اقتصادی بوده و امکان بازیابی مخازن در این روش مهیاست، با این حال روش مذکور معایب زیر را دارد:
• زیاد بودن مقدار عامل، محدودۀ خطر را در مسیر باد افزایش می دهد.
• تمام عامل را نمی توان یکباره وارد جو کرد، بلکه در هر لحظه فقط می توان مقدار کمی از آن را وارد اتمسفر کرد و بدین گونه اتلاف وقت قابل توجهی پیش می آید.
• شرایط آب و هوایی به هنگام عملیات باید بسیار مطلوب باشد.
4- عملیات گرمایی
الف) تفکافت.
عملیات تفکافت معمولاً با بخار داغ و به منظور کاهش یا از بین بردن سمیت عوامل سمی انجام می گیرد.
ب) سوزاندن.
در حال حاضر یکی از بهترین روش های انهدام ترکیبات شیمیایی خطرناک از جمله عوامل جنگ افزارهای شیمیایی روش سوزاندن است. پژوهش های زیادی در ارتباط با شیوه های گوناگون این روش و ابزارهای به کار رفته و همچنین شیوه های کنترل پیوسته میزان آلاینده ها انجام گرفته و در حال انجام است.
به عنوان نمونه کنگرۀ ایالات متحده،ارتش این کشور را موظف کرده است که تا 31 دسامبر 2004 حدود 24800 تن از ذخایر جنگ افزارهای شیمیایی و عوامل جنگی شیمیایی را به روش سوزاندن نابود کند 8 .
بدین منظور در جانستون آتول یک کارخانۀ انهدام به صورت نمونه ساخته شد که شامل 4 مرحلۀ فرایند جداکننده است و یکی از آنها دارای یک کوره، مشعل و همچنین بخش کنترل آلودگی هواست. این واحد، آزمایش شده و هم اکنون در حال عملیات است. این کارخانه کلیۀ اهداف مورد نظر را برآورده می کند و به منظور انهدام ذخایر مهمات شیمیایی در 8 نقطه از ایالات متحده تأسیس خواهد شد.
علاوه بر این، ارتش آمریکا، کارخانه ای نیز برای نابودسازی پساب های پر خطر طراحی کرده و ساخته است که برای تخریب مهمات شیمیایی انباشت شده در صحرای کِم دِپو، واقع در 20 مایلی جنوب توئل یوتا به کار می رود 9 .
کارخانۀ انهدام عوامل شیمیایی توئل موسوم به (TOCDF) به منظور انهدام عوامل اعصاب (VX و GB)، عوامل تاول زا (خردل های مجموعۀ H)، مهمات نشت کننده، پسمانده های آلاینده، کانتینرهای حاوی مواد فلۀ نشت کننده، پسابهای مایع، مواد منفجره و سوختهای پیشران (سوخت موشک) طراحی شده است. این کارخانه یکی از 8 کارخانۀ طراحی شده در ایالات متحده است و اساس کار آن فرایند سوزاندن است.
کارخانۀ مذکور 5 سیستم سوزاننده دارد که شامل موارد زیر است:
1- کورۀ غیرفعال ساز (DFS)
2- کورۀ با ساختار فلزی (MPF)
3- سوزانندۀ پوشال (DUN)
4- سوزاندن مایع (LIC)
همۀ سوزاننده ها بجز DUN به سیستم کاهش آلودگی مرطوب مجهز هستند. همچنین DUN به خفه کن مجهز است. مشعلهای آزمایشی برای انهدام عامل GB در پایان سال 1996 در این واحد شروع به کار کردند 9 .روش سوزاندن معمولاً برای انهدام آن دسته از ترکیبات به ویژه ترکیبات آلی به کار می رود که میزان سمیت ترکیب در کل، بیش از سمیت عناصر سازندۀ آن، نظیر سرب و سایر فلزات سنگین باشد. بر اساس پژوهش های انجام یافته، عوامل شیمیایی تاول زا از نوع آرسینک دارها نظیر: اتیل دی کلروآرسین با فرمول C2H5AsCl2، لویسایت (L) با فرمول CICH = CHAsCL2، متیل دی کلروآرسین (MD) با فرمول CH2AsCL2، آدام سایت (DM) با فرمول NH(C6H4)2AsCL و دی فنیل سیانوآرسین (DC) با فرمول Ph2AsCN پس از سوختن، ته ماندۀ سمی به جا می گذارند. ولی سایر عوامل نظیر عوامل اعصاب، کنترل اغتشاش، ناتوان کننده، آتش زا و دود زا به خوبی می سوزند و هیچ گونه ماده سمی به جا نمی گذارند.
با دقت در عوامل یاد شدۀ بالا مشاهده می شود که همگی دارای آرسینگ در ترکیب خود هستند که خود ذاتاً ماده ای سمی است.
از آنجا که عوامل مذکور دارای عناصری از قبیل گوگرد، کلر، فلوئور و فسفر هستند، گازهای خروجی از کوره های سوزاننده باید به دقت با سیتم های کنترل آلودگی هوا تجزیه شوند تا در صورت نیاز، فرایندهایی برای سوزاندن یا حذف ترکیبات زاید اجرا شود.
همچنین جزئیات و چگونگی سوزاندن، به حالت عامل یا مهمات، اقدامات پیشین، در حین و پس از عملیات سوزاندن بستگی دارد. به عنوان نمونه عامل ممکن است:
1- در داخل مخزن تخلیه شده و سپس به درون کوره فرستاده شود.
2- در داخل مخزن تبخیر شود.
3- در داخل مخزن سوزانده شود.
4- به همراه مخزن و مواد منفجره به داخل کوره فرستاده شود.
البته علاوه بر سوزاندن در کوره ها، در بعضی موارد سوزاندن در چاله ها و فضاهای باز هم اجرا می شود. انهدام د رچاله ها و فضای باز برای نابودسازی مقادیر کم عوامل شیمیایی به کار می رود و به دلیل ساده بودن، افراد نیمه ماهر هم می توانند این روش را به کار ببندند 7 .
گاهی شرایط اضطراری ایجاب می کند که مهمات شیمیایی در منطقه و در فضای باز سوزانده شود. مشخصات چاله یا شیار و روش کار به شکل زیر است:
1- عمق چاله باید به قدری باشد که بتوان به ضخامت حدود 60 سانتی متر در زیر نمونه مادۀ سوختنی قرار داد. عمق بیشتر در بعضی موارد برای ریختن سوخت بیشتر و در نتیجه طولانی کردن زمان سوختن و گرمای بالاتر لازم است.
2- پهنای چاله باید به قدری باشد که بتوان تا حدود 1 متری نمونه، سوخت ریخت.
3- معمولاً از روغن موتور، گازوییل یا نفت کوره به عنوان سوخت استفاده می شود.
4- مهمات سنگین ابتدا باید شکافته و همزمان با ایجاد شکاف مشتعل شود (انفجار و احتراق ناقص موجب باقی ماندن خواص سمی می شود).
5- سوزاندن در فضای باز باید در نقاط دور افتاده انجام گیرد.
6- سوزاندن عوامل اعصاب و تاول زا خطرهای زیادی برای افراد فاقد وسایل حفاظتی که در مسیر باد هستند ایجاد می کند، بنابراین محدودۀ خطر باید محاسبه شود.
7- پس از خاموش شدن محتویات چاله، چاله باید به مدت 12 ساعت به حال خود گذاشته شود تا سرد شود و پس از بررسی در صورت وجود آلودگی، یا عملیات رفع آلودگی انجام می گیرد یا عمل سوزاندن دوباره تکرار می شود.
8- سوزاندن عوامل آتش زا و دود زا راحت است، فقط کافی است مهمات باز و محتویات سوزانده شود. البته باید از سوزاندن مقادیر زیاد و انبوه جلوگیری کرد 7 .
نويسنده: عليرضا نوري آشتياني
منابع:
1. پور جوادی، علی. سخنی با خوانندگان، مجلۀ شیمی، سال چهارم، شمارۀ اول، فروردین- تیر 1370، مرکز نشر دانشگاهی، تهران.
2. شریفی مقدم، محمود. سیر تحول جنگ افزارهای شیمیایی، مجلۀ شیمی، سال چهارم، شمارۀ اول، فروردین- تیر 1370، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ص 7-5.
3. پیرسون، گراهام. وداع با اسلحه، ترجمه سپیده دره، مجله شیمی، سال نهم، شماره سوم، 1375، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ص 10 و 11 و 13.
4. مقاله سیاه زخم، روزنامه نوروز، 16/8/1380، ص 9 و 19.
5. مقاله جهان و کابوس تروریسم هسته ای- بیولوژیک، روزنامه اطلاعات، 22/8/1380، شماره 22343، ص 12.
6. علایی، حسین (سرهنگ ستاد) و بابک خواجه کاوسی (مهندس). به اهتمام ناصر ثقفی عامری، صنایع، تسلیحات و خلع سلاح شیمیایی! موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، تهران، چاپ دوم، 1374، ص 82 و 96- 94.
7. کاویانی نیا، فرهاد (سروان ش. م- ه). مهمات شیمیایی، انهدام و نوسازی آن، مرکز آموزش پشتیبانی نیروی زمینی ارتش، 1379.
8. CA; 99349 Incieration and thermat treatment of chmscal agents and chemical weapons. Gouldin, F. C; Fisher, E. M. (sibley school of mechanical & Aeruspace Engineering, Cor- nell university, NY 1453 USA). Emergine TechnolHazard. Waste Manage. 7 Proc. I & EC Div. ACS Symp.
1996 (Pub. 1997), 33- 47(Eng). Edited by Tedder, D. William; pohland, prederick C. plenum: New York, N. Y.
9. CA; 129: 293429 Therrnal disposal of Chemical agent stock- pile at the TOCDF. Shah, Jaj; Valenti, Tm (Science Appli- cation international corporation (SAIC), toole, UT, 8074 (USA). PROE., Annu. Meel. Air & Waste Manage. Assoc. com- puter optical disk 1997, 90th, WP10602/ 1-WP 10602/21 (Eng), Air & Waste management association.
10. CA; 130: 42700m A method for mutural disposal of old chem.- ical wenpons. Chimishyan, Alexander L. (D. Mendellev Uni- versity of chemical technology, Moscow, Pussia). NATO ASI Ser., ser. I 1998. 19 (Arsenic & Old Mustard: Chemical Problems in the Destruction of Old Arsenic and Muslanl Mu- nitions) 155-158 (Eng), Kluwer Academic Publishers.
11. CA; 42701 Destruction of adamsite by sodium. Soklowski, M.; Bilget, E. (Militray Institute of chemistry and Radiom- ctry, PL-00910 Warsaw, Pol.) NATO ASI Scr., Ser 1 1998,19 (Arsenic and Mustard Munition), 157-158 (Eng) Kluwer Academic Publishers.
12. باراس. بی. اس. دفع آلودگی های شیمیای، ترجمۀ سید احمد میرشکرایی، مجلۀ شیمی، سال چهارم، شمارۀ اول، فروردین- تیر 1370، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ص 24.