مرکز انجمنهای تخصصی

نبرد چالدران





و شهيدگاه اردبيل ، نمادي از فداكاري نياكان

درود بر آذربایگان تاج ایران زمین

دكتر محمدرضا بيگدلي
در تاريخ پرفراز و نشيب سرزمين ما حوادث دردناك بي‏شماري براي ملت ايران رخ داده است كه ذكر آنها سبب ملال و تأسف هم ميهنان مي‏شود. جنگ چالدران را اگر چه مي‏توان جزو يكي از حوادث دردناك به شمار آورد، ولي رشادت و فداكاري ، مقاومت و از خود گذشتگي نيروي نظامي ايران به فرماندهي مؤسس سلسله صفويه كه با بيست و هشت هزار و پانصد سپاهي در مقابل دويست هزار نيروي سلطان سليم عثماني مقاومت كرد، افتخاري است كه در تاريخ جنگ‏هاي جهان به نام مردم دلير ايران به ثبت رسيده است.

دشت چالدران كه در 120 كيلومتري شهرستان خوي واقع شده، دشتي است وسيع كه مابين دو رشته كوه قرار دارد و انتخاب اين محل توسط شاه اسماعيل ، نبوغ جنگي و بينش او را در انتخاب محل دفاع و حمله مي‏رساند. ايران در جنگ چالدران ظاهراً شكست خورد، ولي لگدكوب بيگانگان متجاوز نگرديد، زخم جانگداز ايران التيام يافت و به سرعت سرپاي خود ايستاد و به زندگاني مستقل و شرافتمند مردانه خود ادامه داد.

در اين جنگ قزلباشان ايران با بيست وهشت هزار و پانصد جنگاور مجهز به اسلحه سرد در برابر دويست هزار عسكر يني‏چري ترك مسلح به سلاح گرم، آن چنان مقاومت دليرانه‏اي از خود نشان دادند كه نظيرش را تاريخ تاكنون در هيچ زمان و مكان و شرايطي نديده و نه ارائه شده است.

آري اين فداكاري بي‏نظير زائيده‏اي از ايمان الهي بود كه قزلباشان به خداوند منان، به ميهن و استقلال سرزميني خود و اعتقاد به سركرده محبوبشان يعني مرشد كامل خود داشتند و نيك مي‏دانستند كه در راه كه و به راه چه سر مي‏بازند و جان مي‏دهند تا ميهنشان زنده بماند.

تدارك حمله به ايران

سليم پسر كوچك پادشاه عثماني (بايزيد دوم) پس از آن كه برادران بزرگتر از خود را با خدعه و نيرنگ از بين برد و پس از مرگ مشكوك پدرش، به نام سلطان سليم عثماني به تخت نشست و بعد از تمشيت امور داخلي و از بين بردن رقباي احتمالي خود به فكر كشورگشايي افتاد و با اين نيت پليد، از ناخن تا دندان خود را با اسلحه گرم و سرد مسلح كرد و به قصد جهانگشايي حمله به سرزمين همسايگان را مدنظر قرار داد.

سلطان سليم براي حمله به ايران دو بهانه به دست آورد:

اول ـ پناهنده شدن پسر عمويش «بايزيد» به ايران بود كه بايزيد سلطنت عثماني را حق خود مي‏دانست و خود را بايزيد سوم مي‏ناميد، اما از ترس سلطان سليم از راه سوريه و با كمك كوتوال حلب به شاه اسماعيل صفوي پناهنده شد. سلطان سليم نامه‏اي به شاه اسماعيل صفوي مي‏نويسد واز او مي‏خواهد كه «بايزيد سوم» را به عثماني تحويل بدهد. شاه اسماعيل اجراي اين خواسته را منوط به تعهدي نمود. يعني سلطان سليم قول بدهد، بايزيد را نخواهد كشت و ناقص نخواهد كرد كه اين امر مورد قبول سلطان سليم قرار نگرفت.

دوم ـ پناهنده شدن طايفه شيعه « ساري قميش» عثماني به ايران بود كه آنها نيز توانسته بودند بعد از جنگ و گريز زياد با نيروي عثماني از قهر «شيعه كشي» سلطان سليم جان به سلامت ببرند و به شاه اسماعيل صفوي پناهنده شوند، سلطان سليم براي استرداد طايفه ساري قميش نامه‏اي به شاه اسماعيل نوشت ودر آخر آن يادآور شد. « ... من انتظار دارم كه به محض دريافت اين نامه اين طايفه ياغي را تحت الحفظ از خاك خود خارج كني و به افسران و سربازان من تحويل دهي و در غير اين صورت من خود وسائل استرداد آن طايفه را فراهم خواهم آورد».

در اين مورد هم شاه اسماعيل صفوي به سلطان سليم جواب رد داد و نوشت« ... با اين كه سلطان سليم دهها هزار تن از هم كيشان ما را به قتل رسانيده‏اند، پادشاه شيعيان به پادشاه عثماني اعتراض نكرد، زيرا نخواست در امور داخلي كشور عثماني مداخله نمايد و اينك هم كه عده‏اي از شيعيان وارد خاك ايران شده‏اند، سلطان سليم نبايد در امور داخلي ايران دخالت نمايد».

جواب نامه‏ي شاه اسماعيل به سلطان سليم دومين بهانه‏ي لازم براي حمله به ايران بود. پادشاه عثماني كه قصد حمله به ايران را از ذهن خود دور نمي‏كرد، به وسيله عمال خود شايع كرد كه قصد دارد به كشورهاي بالكان برود و اين حيله را طوري انجام داد كه فقط خودش از قصد و نيت اصلي باخبر بود، به طوري كه «خان محمد استاجلو» والي ايران در دياربكر با وجود تجسس فراوان نتوانست از حيله سلطان سليم آگاه شود، لذا براي شاه اسماعيل نوشت كه سليم قصد عزيمت به كشورهاي بالكان را دارد. شاه اسماعيل به تصور اين كه رفت و برگشت شاه عثماني به بالكان يك سال به طول خواهد انجاميد و اگر قصد جنگ با ايران را داشته باشد، بعد از مراجعت از بالكان خواهد بود، بنابراين با اين فرض چون قصد رفتن به غرب ايران را داشت، به طرف كردستان و لرستان حركت كرد و با «خان محمد استاجلو» و با سه هزار از پنج هزار نيروي ديار بكر به سوي كردستان رهسپار شدند و «حسن قره چماق لو » را به جاي « خان محمد استاجلو» به فرماندهي دو هزار نيروي باقيمانده به حكومت ديار بكر منصوب كرد.

سلطان سليم به وسيله جاسوسان خود از عزيمت شاه اسماعيل به طرف كردستان و لرستان آگاه شد و موقع را براي حركت به سوي ايران مناسب ديد. او با توجه به موقعيت سوق الجيشي مناطق مورد نظر ، سپاه خود را سه قسمت كرد، پنجاه هزار نفر را مأمور اشغال دياربكر ، بيست و پنج هزار نفر را به فرماندهي «يونس اورخان» مأمور حمله به قره‏داغ و اشغال آن سرزمين نمود و با قسمت سوم كه زير فرمان خودش قرار داده بود، از شمال درياچه وان گذشت و راه آذربايجانِ ايران را در پيش گرفت.

گفتيم كه شاه اسماعيل هنگام حركت به سوي كردستان و لرستان سه هزار نفر از پنج هزار نيروي مقيم در دياربكر را به همراهي فرمانده آنجا « خان محمد استاجلو» با خود همراه كرده بود و به همين دليل نيروي دو هزار نفري مقيم در دياربكر نتوانست در مقابل پنجاه هزار سپاه عثماني مقاومت كند و با وجود شجاعت و دفاع سرسختانه هزار و دويست كشته و زخمي داد و بقيه تسليم شدند.

نيروي بيست و پنج هزار نفري سلطان سليم كه مأمور تصرف قره باغ بودند نتوانستند موفق شوند، محمد قره باغي فرمانده پانزده هزار نفري قره باغ و صولت اينانلو والي نيروي مهاجم را عقب راندند. در اين نبرد 9 هزار سرباز عثماني كشته و زخمي شدند و در مقابل نيرو‏هاي ايران 7 هزار كشته و زخمي داشتند، يونس اورخان فرمانده نيروي عثماني از ارسال خبر شكست قره‏باغ براي سلطان بيم داشت و نمي‏دانست چگونه بايد اين اطلاع را به پادشاه برساند تا به عدم لياقت او تعبير نشود.

سلطان سليم بعد از اطلاع از شكست قره‏باغ از ادامه‏ي جنگ در قره‏باغ منصرف شد و باقيمانده‏ي نيرو را احضار كرد كه به او محلق شوند و خود حركت به سوي تبريز را ادامه داد و يونس اورخان را نيز از فرماندهي معزول و به سركردگي هفت هزار نفر منصوب كرد كه به آن مين‏باشي مي‏گفتند.

محمد قره‏باغي كه خبر شكست نيروي بيست و پنج هزار نفري عثماني را در قره‏باغ، به اطلاع شاه اسماعيل رسانيده بود، شاه اسماعيل براي تقويت روحيه آنان دو هزار نفر از نيروي خود را به فرماندهي محمد قره‏باغي به آنجا اعزام نمود، اين نيرو در بين راه با نيروي عظيم سلطان سليم كه به طرف ايران و فتح تبريز پيشروي مي‏كردند روبرو شدند، محمد قره‏باغي صلاح در آن ديد كه به جاي رفتن به قره‏باغ به تبريز مراجعت كرده و كمك پادشاه ايران باشد. به همين منظور نامه‏اي به تبريز نوشت و با رعايت اختفاي كامل منتظر دستور شاه اسماعيل شد.

شاه اسماعيل بعد از وصول نامه «محمدقره‏باغي» مجلس مشورتي با حضور عده‏اي از فرماندهان سپاه ايران تشكيل داد و نتيجه‏ي مشورت اين شد كه به محمد قره‏باغي نوشتند تا در همان محلي كه هست منتظر باشند و طلايه قشون پادشاه شيعيان به شمار آيند و اطلاعات لازم را از حركت نيروي عثماني برسانند. بعد فرماني براي بسيج عشاير صادر كرد تا افراد تعليم يافته و جنگجوي عشاير را بي‏درنگ به تبريز بفرستند و براي تعليم ساير افراد عشاير اقدام سريع انجام دهند.

اصلان رئيس طايفه شيعه‏ «ساري قميش» كه از عثماني به ايران پناهنده شده بودند، آمادگي طايفه خود را براي حضور در ميدان نبرد اعلام داشت و بعد از مشورت قرار بر اين شد كه يك سوم جوانان به قيد قرعه كه داوطلب هستند و تعداد آنها 325 نفر است به جنگ بيايند و بقيه در اروميه حافظ و مراقب اوضاع طايفه بوده و زراعت را ادامه دهند.

شاه اسماعيل با بيست و هفت هزار و پانصد جنگجو از تبريز خارج شد تا خود را به مقابل سپاه عثماني برساند و از پيشرفت او به سمت تبريز قبلاً جلوگيري كرده باشد، در اين سفر شيخ محمد حسن شبستري دانشمند و روحاني مقيم تبريز به منظور تقويت روحيه سپاه اسلام در التزام ركاب بود. شاه اسماعيل در بين راه نامه‏اي از محمد قره‏باغي دريافت كرد كه در آن از قتل عام شيعيان در ايالت دياربكر به دست سپاهيان عثماني خبر آورده بود كه تعداد كشته‏شدگان را حداقل چهل هزار نفر نوشته‏اند، ولي بعضي از تذكره‏نويسان به طور اغراق تا ششصد هزار نفر هم ذكركرده‏اند . اين گزارش تمام نيروي هفت هزار و پانصد نفري ايراني را آنقدر متأثر كرد كه اشك از چشم تمام آنان جاري شد و حس انتقام را در آنان تحريك نمود.

شاه اسماعيل به پيشروي خود ادامه مي‏داد و نيروهاي همراه خود را به 9 قسمت تقسيم كرد؛ يك قسمت به فرماندهي خودش و هشت قسمت ديگر را به فرماندهي هشت نفر از سرداران لايق و برجسته خود محول نمود و آن هشت نفر هر يك براي خود دو جانشين معين كردند تا در صورت شهادت يكي، ديگري فرماندهي را به عهده بگيرد تا هيچ واحدي بدون فرمانده نماند.

شاه اسماعيل نيز براي خود دو جانشين آن هم فقط براي ميدان همين جنگ تعيين كرد به اسامي «رستم كلاچرمينه و علي محمد همداني» كه هر دو از نامداران و دليران سپاه بودند، شاه اسماعيل در وصيت خود نوشت: «جانشين من در سلطنت پسرم «طهماسب» مي‏باشد». دو هزار نفر از قشون محمد قره‏باغي كه به عنوان طلايه سپاه شاه‏ اسماعيل به حساب مي‏آمد براي اين كه با سپاه سلطان سليم برخورد نكند، به موازات پيشروي او عقب‏نشيني مي‏كرد تا به قشون شاه اسماعيل ملحق گرديد. شاه اسماعيل مي‏دانست كه بايد با نيرويي بجنگد كه هفت يا هشت برابر سپاه او مي‏باشد. دهم ژوئن طلايه سپاه سلطان سليم از دور نمايان شد.

دشت چالدران

شاه اسماعيل صفوي، پادشاه ايران به طرف دشمن در حركت بود و به سرزميني رسيد كه به دشت چالدران موسوم مي‏باشد و در بيست فرسنگي خوي واقع است و آنجا را براي دفاع مناسب تشخيص داد.

اين دشت كه به حكم تقدير مي‏بايد ميدان جنگ پادشاه ايران و سلطان سليم باشد، دشتي است وسيع كه به بين دو رشته كوه در شمال و جنوب آن قرار دارد و طول آن شرقي و غربي مي‏باشد.

انتخاب اين محل از طرف شاه اسماعيل بسيار مناسب بود و در آن جايي كه توقف كرده بود، موانع طبيعي در شمال و جنوب وجود داشت كه قشون دشمن نمي‏توانست از آن عبور كند و نيروي ايران را محاصره نمايد.

شاه اسماعيل بعد از استقرار كامل در چالدران براي تهييج نيروي خود سرداران سپاه و فرماندهان را فراخواند و گفت؛ فردا جنگ شروع خواهد شد، گرچه من در طول راه اهميت اين مأموريت جنگي را چندين مرتبه ذكر كرده‏ام، ولي براي آخرين بار توصيه مي‏كنم كه به افراد خود بگوييد، سلطان سليم پادشاه عثماني كه اينك به جنگ ما آمده شخصي است كه به دست خودش دو برادرش را سر بريده و مردم بي‏گناه شيعه را در ديار بكر قتل عام كرده است، اين مرد اگر بر ما كه سرباز ايراني و شيعه هستيم غلبه كند، تمام نيروي ما را خواهد كشت و خانواده ما را هم به اسارت خواهد برد. پس بايد در مقابل دشمن مقاومت و فداكاري كنيم تا دشمن نتواند بر ما غلبه كند.

كشته شدن من نبايد شما را از جنگ باز دارد، پسرم طهماسب ميرزا زنده است و بسيج عشاير نيز شروع شده و دماغ پادشاه عثماني را به خاك خواهيم ماليد.

جنگ با شليك چند توپ آغاز شد

صبح روز 12 ژوئن برابر با اول رجب 920 هـ . ق ، قورخان فرمانده توپچي‏هاي سپاه عثماني دستور شليك را صادر كرد، توپچي‏ها كه از شب قبل توپ‏هاي خود را آماده كرده و نزديك سپاه ايران مستقر كرده بودند با شليك توپ جنگ را شروع كردند.

اصلان رئيس قبيله ساري قميش كه به شاه اسماعيل پناه آورده بود، گفت؛ عثماني‏ها در جنگ‏هاي بزرگ براي اين كه صفوف خصم خود را در ابتداي جنگ نامنظم نمايند، جنگ را با شليك توپ شروع مي‏كنند تا روحيه خصم متزلزل شود.

سپاهيان ايران براي اين كه از تيررس گلوله‏هاي توپ دور باشند، قريب سيصد ذرع عقب نشستند، بدون اين كه خود را از منطقه تپه‏ها كه در شمال و جنوب ميدان جنگ بود خارج كنند. سليم كه از متفرق شدن سپاه ايران مأيوس شد، فرمان حمله پياده نظام سپاه (چاووش) را كه همه داراي خفتان بودند و قطعات كوچك آهن در روي آنها ميخكوب شده بود، صادر كرد و چون دو سپاه درهم آميختند، شليك توپ‏ها خاموش شد.

جنگ تن به تن شروع شد

افسران و سربازان ايران خوب مي‏دانستندكه نبايد از ميدان جنگ خارج شوند. آنان در سايه‏ي ارادت و ايمان به خداوند متعال و مرشد كامل از زخم نمي‏ناليدند، تمام جنگ آوران ايراني به اين نتيجه رسيده بودند كه همه آنها شيعه مرتضي علي (ع) و مجاهدين في سبيل الله هستند و وظيفه هر يك از آنها اين است كه طبق دستور خداوند متعال و مرشد كامل خود شاه اسماعيل بايد آن قدر فداكاري كرده و در برابر دشمن آل علي (ع) مقاومت كنند و شمشير بزنند تا آن كه دشمن را از پاي درآورند و يا خود به درجه رفيع شهادت نائل شوند.

مرحله اول جنگ با توجه به تمهيدات طرفين متخاصم كه براي تضعيف روحيه طرف مقابل خود به كار مي‏بردند و مانورهايي كه نيروي ايران با توجه به كمي تعداد نفرات خود در برابر نيروهاي عثماني براي جلوگيري از محاصره شدن و غافلگير شدن و از تيررس توپ‏هاي دشمن دور بودن را اجرا مي‏كردند تا يك ساعت بعد از ظهر ادامه داشت و در طول اين مدت تعداد قابل توجهي از طرفين كشته و يا زخمي شده بودند كه روي زمين افتاده و ميدان جنگ مملو از جنازه جنگجويان بود. در اين ساعت نيروهاي عثماني دست از جنگ برداشته و نيم ساعت حمله نكردند. اين اقدام كه برخلاف منطق عمل جنگ بود، شاه اسماعيل را نگران كرد و تصور نمود خدعه‏اي در كار است.

در اين موقع يك سرباز عثماني در حالي كه بيرقي سفيد در دست داشت با دو افسر عثماني بدون سلاح از دور نمايان شدند و معلوم بود كه حامل پيغامي مي‏باشند. اين عمل از طرف قشوني كه از نظر نيرو برتري داشت، در نظر شاه اسماعيل بعيد آمد.. بعد از رسيدن آن دو افسر و مرد حامل پرچم سفيد به محل استقرار شاه اسماعيل به عرض رسيد كه فرمانده قشون عثماني از فرماندهي قشون ايران تقاضا مي‏كند كه ساعتي جنگ متاركه شود تا طرفين بتوانند جسد مقتولين را از ميدان جنگ بيرون ببرند و زخمي‏ها را معالجه و به عقب جبهه منتقل كنند. اين پيشنهاد مورد قبول شاه اسماعيل قرار گرفت و جواب مساعد داد. ضمناً اين فكر از نظر او دور نماند كه هدف سلطان سليم از اين پيشنهاد ضعيف كردن روحيه ايرانيان و سرد كردن جنگجويان است، او مي‏خواست كه به وسيله پيشنهاد متاركه جنگ نيروي شاه اسماعيل به ميزان تلفات سنگين خود پي ببرند و يك فترتي در بين آنان به وجود بيايد. وقتي فترتي به وجود آمد، گرماي بدن از بين مي‏رود و هيجان روح تسكين مي‏يابد و روحيه جنگجويي آنان ضعيف خواهد شد.

ليكن براي خنثي كردن اين نقش، شاه اسماعيل سه نفر از سواران را كه با او بودند، نزد فرمانده جناح شمالي و جنوبي و فرمانده جبهه فرستاد و پيغام داد كه متوجه باشند كه منظور خصم از متاركه جنگ در اين موقع فقط برداشتن جنازه‏ها از زمين نيست؛ بلكه حيله است و قصد دارد كه افسران و سربازان ما را سرد كند. بنابراين همه بايد بدانند كه بايد در حال آماده باش باشند، چون حالا موقع استراحت نيست.

حمله مجدد قشون عثماني

سه ساعت بعد از ظهر همان روز حمله عمومي قشون عثماني شروع شد. شاه اسماعيل تصميم گرفت كه شخصاً وارد ميدان جنگ شود، شيخ محمد حسن شبستري كه گفتيم در اين سفر همراه شاه بود، گفت: اي پادشاه شيعيان! تو به ميدان جنگ نرو، شاه جواب داد: چرا نروم؟ تاكنون سه تن از سرداران قلب جبهه ايران به اسامي « اصلان، امير عبدالباقي و ساروپيره » شهيد شده‏اند و تعداد قابل توجهي از نيروهاي ما هم كشته شده‏اند. خون من كه از آنها رنگين‏تر نيست.

شيخ محمد حسن گفت: اي پادشاه! سرداراني كه نام بردي و ديگران مرداني دلير و با غيرت بودند كه در راه حق جان خود را فدا كردند؛ ولي شهادت هيچ يك از آنها مملكت ايران را بي‏سرپرست نمي‏كند، اما تو اگر به درجه شهادت برسي، كشور ايران بي‏سرپرست خواهد شد، شاه اسماعيل گفت: صاحب حقيقي اين مملكت مولا علي (ع) و امام عصر (عج) است و آنها بعد از من حافظ اين كشور خواهند بود و نخواهند گذاشت كه سرزمين شيعه نشين از طرف كساني كه با علي (ع) و آل علي (ع) خصومت دارند، ويران شود. من به ميدان جنگ مي‏روم، ولي نه براي اين كه از روي عمد خود را به كشتن بدهم، بلكه براي اين كه دشمنان مردم شيعه ايران را از خاك ايران دور نمايم و تا اين كار را به انجام نرسانم، از ميدان جنگ مراجعت نخواهم كرد.

در همين موقع پيكي از راه رسيد و خبر داد دو هزار سوار از عشايري كه از اروميه آمده‏اند در راه هستند و امروز تا غروب به اينجا خواهند رسيد. حامل اين پيام كه غلامعلي قره‏باغي نام داشت به «خوش خبر» ملقب گرديد. پيك مزبور اضافه كرد كه تا دو هفته ديگر دو هزار نفر ديگر از عشاير تعليم يافته از اروميه به طرف جبهه عزيمت خواهند كرد.

موضع چالدران كه براي جنگ با نيروي عثماني و جلوگيري از پيشرفت آنها انتخاب شده بود وسعت زيادي نداشت و سربازان عثماني با وجود تعداد زياد ناچار بودند كه دريك جبهه كوتاه با ايرانيان جنگ كنند، اگر شاه اسماعيل در فضاي آزاد با عثماني‏ها روبرو مي‏شد آنان با توجه به تعداد زياد سپاه و داشتن اسلحه آتشين در ساعات اول جنگ ارتش ايران را محاصره كرده و ايرانيان را شكست مي‏دادند ولي وضع طبيعي سرزمين چالدران مانع از اين بود كه قشون كوچك شاه اسماعيل محاصره شوند.

عثماني‏ها با يك مانور جديد و تغيير محل استقرار توپخانه طرح تازه‏اي براي محاصره‏ي نيروي ايران اتخاذ كردند، شبانه توپ‏هاي خود را به روي تپه‏اي كه موقعيت سوق الجيشي داشت نقل مكان دادند، و بدين وسيله توانستند نيروي ايران را در مخاطره قرار دهند ولي شاه اسماعيل و فرماندهان ايران با حمله به تپه مزبور توپخانه عثماني‏ها را از كار انداختند وتوانستند نيروي خود را از محاصره محفوظ دارند.

جنگ در قلب سپاه بين سربازان ايراني و سپاه عثماني ادامه داشت، فرمانده سپاه عثماني مرتباً سربازان تازه نفس را به جبهه اعزام مي‏كرد به طوري كه هر سرباز ايراني با 10 نفر سرباز عثماني مي‏جنگيد و شهيد مي‏شد. خان محمد استاجلو نيز كه در قسمت شمال نيروي ايران مي‏جنگيد از پاي درآمد، از بين سربازان ايران كه شايد بعضي از آنها قدرت نداشتند كه شمشير خود را به حركت درآورند يك نفر پيدا نشد كه فرياد بزند (الامان) و خود را اسير سربازان عثماني نمايد. يكي پيدا نشد كه قصد فرار داشته باشد و يا براي نجات جانش سلاح خود را به زمين بگذارد.

شيخ شبستري قرآن به دست خود را به شاه اسماعيل رسانيد.

در همان موقع كه سربازان پيادة خان محمد استاجلو و خود او با شمشير و تير با سربازان عثماني در جناح شمالي جبهه به سختي مقاومت مي‏كردند و شهيد مي‏شدند، شيخ محمد شبستري كه مي‏دانست چنانچه مقاومت ادامه پيدا كند، سربازان باقيمانده ايران هم شهيد خواهند شد و شاه اسماعيل هم كه در قلب سپاه مي‏جنگيد، مصون از خطر نخواهند ماند و شهادت او سبب خواهد شد كه سلطان سليم تمام ايران را محاصره كند و شيعيان را قتل عام نمايد و كسي نخواهد توانست جلو سلطان سليم را بگيرد. تصميم گرفت كه شاه اسماعيل را از ادامه جنگي كه عاقبت آن مشخص و روشن است باز دارد، لذا قرآني را كه شاه اسماعيل هميشه در سفر و حضر همراه خود داشت و گفته مي‏شد كه به خط حضرت علي بن ابيطالب (ع) مي‏باشد برداشت و بدون عمامه و پاي برهنه راه ميدان جنگ را پيش گرفت و هر طور بود خود را به شاه اسماعيل رسانيد و قرآن را گشود و فرياد زد: « اي پادشاه شيعيان تو را به اين قرآن كه خط علي بن ابيطالب (ع) است سوگند مي‏دهم كه به كرورها شيعيان ايران رحم كن و دست از جنگ بكش و از اين جا برگرد تا بتواني مانع از اين شوي كه كرورها از شيعيان جدّ تو به دست سلطان سليم كشته شوند...»

وقتي قشون عثماني دو جناح شمالي و جنوبي ايران را اشغال كرد، عقب‏نشيني بازمانده نيروي ايران به فرماندهي شاه اسماعيل شروع شد. شاه اسماعيل عصر روز دوم جنگ وقتي با سواران خود از ميدان كارزار خارج شد يازده زخم داشت و بين سواران او كسي نبود كه مجروح نشده باشد.

شكست چالدران شئون سياسي و نظامي و اجتماعي ايران را نتوانست پايين بياورد؛ بلكه مقاومت و جانبازي گروهي اندك در برابر نيرويي چند برابر، رشادت بي‏مثال شخص شاه اسماعيل و سرداران رشيد و جنگاوران دلير و قهرمانان قزلباش در اين جنگ نابرابر به ايرانيان افتخار و سربلندي بخشيد و به جهانيان درس ايمان، ميهن دوستي و دلاوري آموخت. و بار ديگر به اثبات رسيد كه هيچكس نمي‏تواند بهتر و زيباتر از آنان براي دفاع سرزمين نياكان مام ميهن، پدافند و جانبازي نمايد.

تبريز بعد از جنگ چالدران

هنگامي كه شاه اسماعيل براي مقابله با سپاه عثماني در حركت بود قاصدي به تبريز اعزام كرد تا پيش‏بيني جنگ را به واسطه عدم تناسب نيروي دو طرف به حاكم تبريز اطلاع دهد و از او خواست كه شهر را براي دفاع آماده نمايد. ولي حاكم تبريز و وجوه شهر كه از اين خبر روحيه خود را از دست داده بودند، شروع به مهاجرت خانواده‏ها كردند و از تبريز بيرون ‏رفتند تا گرفتار سربازان سلطان سليم نشوند.

اگر حاكم و وجوه شهر با مرمت حصار و جمع‏آوري آذوقه در شهر مقاومت مي‏كردند، سلطان سليم در پشت حصار شهر شكست مي‏خورد. چون شاه اسماعيل همين كه از ميدان (چالدران) خارج شد، عزم كرد كه تمام عشاير ايران را عليه پادشاه عثماني به حركت درآورد و سلطان سليم و نيرويش را در آذربايجان نابود كند.

سلطان سليم در جنگ (چالدران) چهل هزار سرباز را فدا كرد. او در ماه رجب 120 هـ . ق وارد تبريز شد، پس چرا بعد از يك هفته توقف در تبريز نه فقط آن شهر بلكه آذربايجان را تخليه نموده و به عثماني برگشت؟

سلطان سليم با مشاهده فداكاري‏هاي ارتش ايران خصوصاً عشاير غيور آذربايجان در جنگ چالدران از حملات مجدد شاه اسماعيل به طوري واهمه داشت كه در مراجعت در هيچ جاي درنگ نكرد تا اين كه از آذربايجان خارج گرديد و نفسي راحت كشيد و ديگر تا آخر عمر حمله به شرق عثماني را از ياد برد و شاه اسماعيل نيز موقعيتي كه بتواند دياربكر را از چنگ عثماني‏ها خارج كند به دست نياورد. شاه اسماعيل در سال 1523 ميلادي (مطابق با 930 هـ .ق .) كه به سمت قفقاز براي سركشي به قسمتي از قلمرو ايران مي‏رفت در محلي موسوم به « صائين‏گدوكي» ( گردنة صائين ) به بيماري حصبه مبتلا شده و دار فاني را وداع گفت.

قبور بي‏نشان چهار صد دلاور قزلباش

در ضلع شمالي بقعه «شيخ صفي الدين اردبيلي» در اردبيل قطعه زميني است كه درگذشته به اين قطعه زمين، « شهيدگاه » مي‏گفتند. اما نسل حاضر، اين مفهوم را به فراموشي سپرده است و نمي‏دانند كه هويت ارزشمندي از گوشه‏اي ازتاريخ اين مرز و بوم در اين قطعه زمين نهفته است و به فراموشي سپرده مي‏شود. آري، بعد از جنگ چالدران، «شاه اسماعيل صفوي» جمعي از شهداي آن جنگ را به اين مكان آورد و در كنار بقعه پدر دفن كرد و اين قطعه زمين را «شهيدگاه» نام نهاد. موزه‏دار بقعه شيخ صفي سال‏ها پيش به اين جانب گفت:

زمان‏ درازي است كه اين جا ديگر محل دفن مشخصي براي شهداي قزلباش نيست. عدم توجه دولت‏هاي افشار و قاجار وتبديل اين مكان به يك قبرستان عمومي از سال 1321 ديگر چهره اين قبرستان را عوض كرده است. امروز ما چند قطعه سنگ قبر در دست داريم كه درانباري نگهداري مي‏شود. چند قطعه را هم كه آسيب ديده‏اند، در حياط گذاشته‏ايم تا مردم مشاهده نمايند. ما به دقت نمي‏دانيم كه اين سنگ قبرها متعلق به چه كسي است، اما جدا از هويت واقعي فرد فرد اين سربازان دلير، همين سنگ قبرهاي مرمرين كه در دست است، نيز حائز اهميت مي‏باشد و مي‏تواند يك موزه سنگ قبر با ارزش تاريخي را به وجود آورد، زيرا كه سنگ قبرهايي متعلق به قرن‏هاي هفتم و هشتم و نهم هجري در اين مكان وجود دارد.

گرداورنده:مرداویز