كمك به دیگران
ارسال شده: شنبه ۴ مهر ۱۳۸۸, ۸:۵۲ ب.ظ
[FONT=tahoma,arial,helvetica,sans-serif]واژه«خدمت»، مفهوم گسترده ای دارد و همه امور اجتماعی، اقتصادی، سیاسی وفرهنگی را در برمی گیرد و به گذشت، فداكاری، ایثار و تحمّل رنج و سختی درهمه این امور، خدمت و خدمتگزاری، صدق می كند.
كاری كه شكل آن مفید وبرخوردار از روح معنویت بوده و وسیله تقرّب به خدا باشد، در فرهنگ اسلامیخدمت نامیده می شود. بنابراین خدمتی كه مقدمه قرب الهی و در راستای رضایخدا نباشد، عبادت نیست و از اجر الهی سهمی ندارد. خدمت عبادی علاوه برانگیزه الهی و تقرّب به خدا، دارای شرایط زیر است:
ـ در راه خدا باشد.
ـ مخلصانه انجام گیرد.
ـ خیرخواهانه بوده و فاعلش، نیّت و هدف خیر داشته باشد.
ـ داد و ستد و به منظور به دست آوردن مال و منال و شهرت و مقام نباشد.
ـ همكاری بر اثم و گناه نباشد.
ـ از منّت و آزار مبرّا باشد.
ـ خدمت شوندگان، افراد شایسته خدمت باشند، گرچه متوجه خدمتِ خدمتگزار نباشند و ... .
چنین خدمتی از ارزش و اهمیت بسزایی برخوردار است و حضرت علی ـ علیه السلام ـ در این باره می فرماید:
«احسن الصنائع ما وافق الشرایع»[1]
بهترین احسانها و خدمات، آن است كه موافق با شریعت ها (و طبق شرایط و موازین دینی) باشد.
محدوده خدمت
همانطوركه ذكر شد، یكی از شرایط خدمت آن است كه افراد خدمت شونده، شایسته خدمتباشند، در اینجا این سؤال مطرح است كه آیا دایره خدمتگزاری آنقدر وسعتدارد كه غیر مسلمان را نیز شامل می شود، یا اختصاص به مسلمانان و مؤمناندارد؟ به عبارت دیگر، آیا از نظر اسلام، خدمت در هر جا و به هر كس،پسندیده و مورد ستایش است؟ یا خدمت مسلمانان و مؤمنان به یكدیگر و درجامعه اسلامی دارای ارزش و اهمّیّت است؟ از نظر اسلام، خدمت به همه مردم ونوع بشر عملی شایسته است و غرض اولیای گرامی اسلام در خدمتگزاری، تنهامؤمن یا مسلمان نیست؛ بلكه نوع بشر را شامل می شود. چنانكه رسول خدا ـ صلیالله علیه و اله ـ می فرماید: «رأس العقل بعد الدین التودد الی الناس واصطناع المعروف الی كل بر و فاجر»[2]
پس از دین (و ایمان به خداوند)،بشر دوستی و نیكی به مردم، اعم از درستكار و گناهكار، سرآمد تمام كارهایعاقلانه است. امیرمؤمنان ـ علیه السلام ـ نیز می فرماید: «ابذل معروفكللناس كافه فان فضیله فعل المعروف لا یعدلها عندالله سبحانه شیء»[3]كارهای نیك خود را برای همه مردم به كار بر و براستی كه هیچ چیز نزد خدایسبحان، با فضیلت كارهای نیك، برابری نمی كند.
بر اساس اینگونه روایات، خدمت كردن محدودیتی ندارد.
دربرخی دیگر از روایات، خدمت كردن با قید «مؤمن یا مسلم» ذكر شده است. بهعنوان نمونه، رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ می فرماید: «ایما مسلم خدمقوماً من المسلمین الا اعطاه الله مثل عددهم خداماً فی الجنه»[4] هرمسلمانی كه به جماعتی از مسلمانان، خدمت كند، خدا به شماره آنها در بهشتبرایش خدمتگزار می گمارد. شخصی به نام جمیل گوید: از امام صادق ـ علیهالسلام ـ شنیدم كه می فرمود: «المؤمنون خدم بعضهم لبعض. قلت: و كیف یكونونخدماً بعضهم لبعض؟ قال: یفید بعضهم بعضاً...»[5]
مؤمنان خدمتگزار یكدیگرند. عرض كردم: چگونه خدمتگزار یكدیگرند؟ فرمود: به یكدیگر فایده می رسانند.
ازمجموع این دو دسته روایات، چنین بر می آید كه خدمت، ارزش ذاتی دارد وخدمتگزاری به همه مردم ـ اعم از مسلمان و كافر (با شرایطش) امری پسندیدهاست؛ لیكن به مسلمانان از اهمّیّت بیشتری برخوردار است.
خدمت به غیرمسلمانان به جهت تألیف قلوب و جذب آنها به اسلام، اهمیت بسزایی دارد.چنانكه در بعضی ابواب فقهی مانند زكات به آن اشاره شده و سهمی از زكات دراین جهت، مصرف می شود.
در سیاست خارجی كشور اسلامی گاهی می بینیمدولت جمهوری اسلامی به بعضی از كشورهای غیر اسلامی كمك بلاعوض می كند وگاه در حوادث ناگوار همچون سیل، زلزله، قحطی و... كمكهای مالی فراوانی بهنامسلمانان می شود. چنین كاری یكی از مصادیق خدمت است و با انگیزه الهیانجام می گیرد؛ بله، اگر به غیر مسلمانان، خدمت، صورت گیرد؛ امّا انگیزهالهی بر آن مترتّب نباشد، باعث تقویت، شوكت و عزّت آنان در برابر اسلام ومسلمانان شود، سبیل و راه سلطه آنان بر مسلمانان باشد و مسلمانان را بهاستخدام خود درآورند و... چنین امری خدمت نیست؛ بلكه خیانت به اسلام ومسلمانان است.
بنابراین در خدمت كردن، سه مسأله ـ موارد، انگیزه وآثار خدمت ـ باید مدّنظر خدمتگزار باشد، تا از محدوده جلب رضا و تقرّب بهدرگاه خداوند، خارج نشود.
خدمتگزاری در نظام اسلامی
در نظاماسلامی مدیریتها و مسؤولیتهای سیاسی ـ اجتماعی، امانت سنگینی بر دوشصاحبان آنهاست، نه اینكه طعمه و لقمه چرب و نرمی باشد، چنانكه امیرمؤمنانـ علیه السلام ـ به فرماندار آذربایجان نوشت:
«... ان عملك لیس لكبطعمه و لكنه فی عنقك امانه»[6] عمل ( و حكمرانی)، طعمه و شكار تو نیست؛بلكه امانت و سپرده ای در گردن توست. همه كسانی كه در جمهوری اسلامی،مسؤولیت دارند، باید خود را مدیون مردم دانسته، بلكه آنان را در مرتبهبالاتر و «ولی نعمت» خود حساب كنند و آزادی، استقلال و مقام خویش را مرهونكوشش آنان بدانند و همچون رهبر و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، حضرتامام خمینی (ره) خود را خادم ملّت بدانند، چنان كه فرمود: «من خادم شماهستم، من خادم ملّت شما هستم. من آمده ام كه بزرگواری شما را حفظ كنم. منآمده ام كه دشمنهای شما را زمین بزنم. من آمده ام كه ملّت را یك ملّتمستقل كنم... .»[7] در جای دیگر فرمود: «... به من اگر خدمتگزار بگویند،بهتر از این است كه رهبر.»[8]
و نیز فرمود: «... حكومت اسلامی، حكومتخدمت است. پیغمبر اكرم ـ صلی الله علیه و اله ـ با اینكه مقامش آن بود،ولی خدمتگزار بود، خدمت می كرد.»[9] مسؤولان مملكتی، ارگانها و نهادهایانقلابی و همه كسانی كه در این راستا مشغول خدمتند، باید خود را موظف بهانجام وظیفه و رفع گرفتاریهای امت شهید پرور و مظلوم دانسته، از دل وجان،به اصلاح امور آنان همّت گمارند، امكان ملاقات برای مطرح كردن دردها ومحرومیتها و مشكلات را به آنان بدهند، با نهایت توضع و خوشرویی با آنهابرخورد نمایند و از صمیم قلب بخواهند، كارشان را انجام دهند و از انداختنآنها به پیچ و خمها و كاغذ بازیهای اداری و معطّل كردن، ردّ كردن، جوابندادن، سرگردان كردن و مشكل درست كردن برای آنان، سخت بپرهیزند و هرگز ازخدمتگزاری به آنان خسته نشود. امام حسین ـ علیه السلام ـ افراد خدمتگزاررا تشویق كرده و توفیق رفع نیازهای مردم را از جمله نعمتهای الهی شمرده،می فرماید:
«انّ حوائج النّاس الیكم من نعم الله علیكم فلا تملّوا النّعم»[10]
همانا نیازمندیهای مردم به شما از نعمت های خدا بر شماست، بنابراین، از این نعمت ها خسته نشوید.
لازمبه ذكر است كه امروز در جامعه ما، اسلام و جمهوری اسلامی، حاكم است و همهكسانی كه در این نظام، مشغول خدمت هستند، شغل، لباس و مسؤولیت آنان از ناماسلام و انقلاب اسلامی، مایه می گیرد و مردم، اعمال، رفتار و برخوردهایآنان را به پای اسلام و جمهوری اسلامی می گذارند. به همین جهت، همواره وبویژه در هنگام خدمت، باید هوشیار و بیدار بوده، از رفتار و برخورد مغایربا اخلاق اسلامی بپرهیزند و در خدمتگزاری، موازین اخلاقی را مراعاتنمایند.
آفات خدمتگزاری
خدمتگزاری آفاتی دارد كه شخص خدمتگزارگاهی در حین عمل، دچارش می شود، مثل اینكه انگیزه خدمت رسانی او، الهینباشد، بلكه برای جلب منفعت شخصی خدمت كند؛ قدمی بر می دارد، تا قدمیبرایش برداشته شود، خدمت می كند، تا به نام و نانی برسد و شهرت و مقامیبدست آورد. یا به اهلش خدمت نمی كند و یا در حین خدمتگزاری موازین اخلاقاسلامی را زیر پا می گذارد.
گاهی نیز شخص خدمتگزار بعد از عمل، آسیبمی بیند و خدمت خود را با به رخ كشیدن، منّت نهادن، اذیت و آزار كردن و... تباه می سازد. اینك به عنوان نمونه به دو آفت مهمّ خدمتگزاری اشاره میكنیم:
الف ـ ریا
ریا یكی از آفتهای عبادت است [11] و خدمتی هم كهدر راستای رضا و خشنودی و تقرّب به خدا باشد، نیز عبادت است. بنابراین ریاو نمایش خدمت، از آفات خدمتگزاری محسوب می شود. امیرمؤمنان ـ علیه السلامـ می فرماید:
«كل حسنه لا یرادبها وجه الله تعالی فعلیها قبح الریاء و ثمرتها قبح الجزاء»[12]
هر نیكی و خدمتی كه بدان خوشنودی خدا اراده نشود، زشتی ریا بر چهره آن مانده و نتیجه اش پاداشی زشت است.
ب ـ منّت و آزار
یكیاز نشانه های خدمت عبادی، آن است كه شخص خدمتگزار كارهای نیك خود را به رخخدمت شوندگان نكشد، بر آنان منّت ننهد و اذیّت و آزارشان نرساند وگرنه عملخویش را پایمال كرده است.
حضرت علی ـ علیه السلام ـ می فرماید:
«من منّ بمعروفه افسده»[13]
هر كس با كارهای نیك خود (بر دیگران) منّت نهد، تباهش می سازد.
ودر جای دیگر خطاب به مالك اشتر و همه دولتمردان، هشدار می دهد كه مباداخدمات عمومی و فعالیت های مردم را با منت و ... آلوده سازند:
«ایاك و المن علی رعیتك باحسانك ... فان المن یبطل الاحسان»[14]
مبادا با نیكی خود بر رعیّت، منّت بگذاری ... كه منّت نهادن نیكی را باطل می كند.
[FONT=tahoma,arial,helvetica,sans-serif]--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شرح غررالحكم، ج 2، صفحه 389.
[2] . مستدرك الوسائل، ج 8، صفحه 353.
[3] . شرح غررالحكم، ج 2، صفحه 236.
[4] . اصول كافی، مترجم، ج 3، صفحه 239.
[5] . اصول كافی، مترجم، ج 3، صفحه 243.
[6] . نهج البلاغه، نامه 5، صفحه 839.
[7] . در جستجوی راه از كلام امام، دفتر ششم، صفحه 17 سپهر.
[8] . صحیفه نور، ج 12، صفحه 192.
[9] . رساله نوین، ج 4، صفحه 257.
[10] بحارالانوار، ج 74، صفحه 318.
[11] . شرح غررالحكم، ج 3، صفحه 99.
[12] . همان، ج 4، صفحه 545.
[13] . همان، ج 5، صفحه 473.
[14] . نهج البلاغه، نامه 53، صفحه 1031.
***نمونه بارز کمک به دیگران مانند مدیریت این سایت که خالصانه به یاری و پاسخگوئی تمام کاربران سایت می شتابد***
كاری كه شكل آن مفید وبرخوردار از روح معنویت بوده و وسیله تقرّب به خدا باشد، در فرهنگ اسلامیخدمت نامیده می شود. بنابراین خدمتی كه مقدمه قرب الهی و در راستای رضایخدا نباشد، عبادت نیست و از اجر الهی سهمی ندارد. خدمت عبادی علاوه برانگیزه الهی و تقرّب به خدا، دارای شرایط زیر است:
ـ در راه خدا باشد.
ـ مخلصانه انجام گیرد.
ـ خیرخواهانه بوده و فاعلش، نیّت و هدف خیر داشته باشد.
ـ داد و ستد و به منظور به دست آوردن مال و منال و شهرت و مقام نباشد.
ـ همكاری بر اثم و گناه نباشد.
ـ از منّت و آزار مبرّا باشد.
ـ خدمت شوندگان، افراد شایسته خدمت باشند، گرچه متوجه خدمتِ خدمتگزار نباشند و ... .
چنین خدمتی از ارزش و اهمیت بسزایی برخوردار است و حضرت علی ـ علیه السلام ـ در این باره می فرماید:
«احسن الصنائع ما وافق الشرایع»[1]
بهترین احسانها و خدمات، آن است كه موافق با شریعت ها (و طبق شرایط و موازین دینی) باشد.
محدوده خدمت
همانطوركه ذكر شد، یكی از شرایط خدمت آن است كه افراد خدمت شونده، شایسته خدمتباشند، در اینجا این سؤال مطرح است كه آیا دایره خدمتگزاری آنقدر وسعتدارد كه غیر مسلمان را نیز شامل می شود، یا اختصاص به مسلمانان و مؤمناندارد؟ به عبارت دیگر، آیا از نظر اسلام، خدمت در هر جا و به هر كس،پسندیده و مورد ستایش است؟ یا خدمت مسلمانان و مؤمنان به یكدیگر و درجامعه اسلامی دارای ارزش و اهمّیّت است؟ از نظر اسلام، خدمت به همه مردم ونوع بشر عملی شایسته است و غرض اولیای گرامی اسلام در خدمتگزاری، تنهامؤمن یا مسلمان نیست؛ بلكه نوع بشر را شامل می شود. چنانكه رسول خدا ـ صلیالله علیه و اله ـ می فرماید: «رأس العقل بعد الدین التودد الی الناس واصطناع المعروف الی كل بر و فاجر»[2]
پس از دین (و ایمان به خداوند)،بشر دوستی و نیكی به مردم، اعم از درستكار و گناهكار، سرآمد تمام كارهایعاقلانه است. امیرمؤمنان ـ علیه السلام ـ نیز می فرماید: «ابذل معروفكللناس كافه فان فضیله فعل المعروف لا یعدلها عندالله سبحانه شیء»[3]كارهای نیك خود را برای همه مردم به كار بر و براستی كه هیچ چیز نزد خدایسبحان، با فضیلت كارهای نیك، برابری نمی كند.
بر اساس اینگونه روایات، خدمت كردن محدودیتی ندارد.
دربرخی دیگر از روایات، خدمت كردن با قید «مؤمن یا مسلم» ذكر شده است. بهعنوان نمونه، رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ می فرماید: «ایما مسلم خدمقوماً من المسلمین الا اعطاه الله مثل عددهم خداماً فی الجنه»[4] هرمسلمانی كه به جماعتی از مسلمانان، خدمت كند، خدا به شماره آنها در بهشتبرایش خدمتگزار می گمارد. شخصی به نام جمیل گوید: از امام صادق ـ علیهالسلام ـ شنیدم كه می فرمود: «المؤمنون خدم بعضهم لبعض. قلت: و كیف یكونونخدماً بعضهم لبعض؟ قال: یفید بعضهم بعضاً...»[5]
مؤمنان خدمتگزار یكدیگرند. عرض كردم: چگونه خدمتگزار یكدیگرند؟ فرمود: به یكدیگر فایده می رسانند.
ازمجموع این دو دسته روایات، چنین بر می آید كه خدمت، ارزش ذاتی دارد وخدمتگزاری به همه مردم ـ اعم از مسلمان و كافر (با شرایطش) امری پسندیدهاست؛ لیكن به مسلمانان از اهمّیّت بیشتری برخوردار است.
خدمت به غیرمسلمانان به جهت تألیف قلوب و جذب آنها به اسلام، اهمیت بسزایی دارد.چنانكه در بعضی ابواب فقهی مانند زكات به آن اشاره شده و سهمی از زكات دراین جهت، مصرف می شود.
در سیاست خارجی كشور اسلامی گاهی می بینیمدولت جمهوری اسلامی به بعضی از كشورهای غیر اسلامی كمك بلاعوض می كند وگاه در حوادث ناگوار همچون سیل، زلزله، قحطی و... كمكهای مالی فراوانی بهنامسلمانان می شود. چنین كاری یكی از مصادیق خدمت است و با انگیزه الهیانجام می گیرد؛ بله، اگر به غیر مسلمانان، خدمت، صورت گیرد؛ امّا انگیزهالهی بر آن مترتّب نباشد، باعث تقویت، شوكت و عزّت آنان در برابر اسلام ومسلمانان شود، سبیل و راه سلطه آنان بر مسلمانان باشد و مسلمانان را بهاستخدام خود درآورند و... چنین امری خدمت نیست؛ بلكه خیانت به اسلام ومسلمانان است.
بنابراین در خدمت كردن، سه مسأله ـ موارد، انگیزه وآثار خدمت ـ باید مدّنظر خدمتگزار باشد، تا از محدوده جلب رضا و تقرّب بهدرگاه خداوند، خارج نشود.
خدمتگزاری در نظام اسلامی
در نظاماسلامی مدیریتها و مسؤولیتهای سیاسی ـ اجتماعی، امانت سنگینی بر دوشصاحبان آنهاست، نه اینكه طعمه و لقمه چرب و نرمی باشد، چنانكه امیرمؤمنانـ علیه السلام ـ به فرماندار آذربایجان نوشت:
«... ان عملك لیس لكبطعمه و لكنه فی عنقك امانه»[6] عمل ( و حكمرانی)، طعمه و شكار تو نیست؛بلكه امانت و سپرده ای در گردن توست. همه كسانی كه در جمهوری اسلامی،مسؤولیت دارند، باید خود را مدیون مردم دانسته، بلكه آنان را در مرتبهبالاتر و «ولی نعمت» خود حساب كنند و آزادی، استقلال و مقام خویش را مرهونكوشش آنان بدانند و همچون رهبر و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، حضرتامام خمینی (ره) خود را خادم ملّت بدانند، چنان كه فرمود: «من خادم شماهستم، من خادم ملّت شما هستم. من آمده ام كه بزرگواری شما را حفظ كنم. منآمده ام كه دشمنهای شما را زمین بزنم. من آمده ام كه ملّت را یك ملّتمستقل كنم... .»[7] در جای دیگر فرمود: «... به من اگر خدمتگزار بگویند،بهتر از این است كه رهبر.»[8]
و نیز فرمود: «... حكومت اسلامی، حكومتخدمت است. پیغمبر اكرم ـ صلی الله علیه و اله ـ با اینكه مقامش آن بود،ولی خدمتگزار بود، خدمت می كرد.»[9] مسؤولان مملكتی، ارگانها و نهادهایانقلابی و همه كسانی كه در این راستا مشغول خدمتند، باید خود را موظف بهانجام وظیفه و رفع گرفتاریهای امت شهید پرور و مظلوم دانسته، از دل وجان،به اصلاح امور آنان همّت گمارند، امكان ملاقات برای مطرح كردن دردها ومحرومیتها و مشكلات را به آنان بدهند، با نهایت توضع و خوشرویی با آنهابرخورد نمایند و از صمیم قلب بخواهند، كارشان را انجام دهند و از انداختنآنها به پیچ و خمها و كاغذ بازیهای اداری و معطّل كردن، ردّ كردن، جوابندادن، سرگردان كردن و مشكل درست كردن برای آنان، سخت بپرهیزند و هرگز ازخدمتگزاری به آنان خسته نشود. امام حسین ـ علیه السلام ـ افراد خدمتگزاررا تشویق كرده و توفیق رفع نیازهای مردم را از جمله نعمتهای الهی شمرده،می فرماید:
«انّ حوائج النّاس الیكم من نعم الله علیكم فلا تملّوا النّعم»[10]
همانا نیازمندیهای مردم به شما از نعمت های خدا بر شماست، بنابراین، از این نعمت ها خسته نشوید.
لازمبه ذكر است كه امروز در جامعه ما، اسلام و جمهوری اسلامی، حاكم است و همهكسانی كه در این نظام، مشغول خدمت هستند، شغل، لباس و مسؤولیت آنان از ناماسلام و انقلاب اسلامی، مایه می گیرد و مردم، اعمال، رفتار و برخوردهایآنان را به پای اسلام و جمهوری اسلامی می گذارند. به همین جهت، همواره وبویژه در هنگام خدمت، باید هوشیار و بیدار بوده، از رفتار و برخورد مغایربا اخلاق اسلامی بپرهیزند و در خدمتگزاری، موازین اخلاقی را مراعاتنمایند.
آفات خدمتگزاری
خدمتگزاری آفاتی دارد كه شخص خدمتگزارگاهی در حین عمل، دچارش می شود، مثل اینكه انگیزه خدمت رسانی او، الهینباشد، بلكه برای جلب منفعت شخصی خدمت كند؛ قدمی بر می دارد، تا قدمیبرایش برداشته شود، خدمت می كند، تا به نام و نانی برسد و شهرت و مقامیبدست آورد. یا به اهلش خدمت نمی كند و یا در حین خدمتگزاری موازین اخلاقاسلامی را زیر پا می گذارد.
گاهی نیز شخص خدمتگزار بعد از عمل، آسیبمی بیند و خدمت خود را با به رخ كشیدن، منّت نهادن، اذیت و آزار كردن و... تباه می سازد. اینك به عنوان نمونه به دو آفت مهمّ خدمتگزاری اشاره میكنیم:
الف ـ ریا
ریا یكی از آفتهای عبادت است [11] و خدمتی هم كهدر راستای رضا و خشنودی و تقرّب به خدا باشد، نیز عبادت است. بنابراین ریاو نمایش خدمت، از آفات خدمتگزاری محسوب می شود. امیرمؤمنان ـ علیه السلامـ می فرماید:
«كل حسنه لا یرادبها وجه الله تعالی فعلیها قبح الریاء و ثمرتها قبح الجزاء»[12]
هر نیكی و خدمتی كه بدان خوشنودی خدا اراده نشود، زشتی ریا بر چهره آن مانده و نتیجه اش پاداشی زشت است.
ب ـ منّت و آزار
یكیاز نشانه های خدمت عبادی، آن است كه شخص خدمتگزار كارهای نیك خود را به رخخدمت شوندگان نكشد، بر آنان منّت ننهد و اذیّت و آزارشان نرساند وگرنه عملخویش را پایمال كرده است.
حضرت علی ـ علیه السلام ـ می فرماید:
«من منّ بمعروفه افسده»[13]
هر كس با كارهای نیك خود (بر دیگران) منّت نهد، تباهش می سازد.
ودر جای دیگر خطاب به مالك اشتر و همه دولتمردان، هشدار می دهد كه مباداخدمات عمومی و فعالیت های مردم را با منت و ... آلوده سازند:
«ایاك و المن علی رعیتك باحسانك ... فان المن یبطل الاحسان»[14]
مبادا با نیكی خود بر رعیّت، منّت بگذاری ... كه منّت نهادن نیكی را باطل می كند.
[FONT=tahoma,arial,helvetica,sans-serif]--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شرح غررالحكم، ج 2، صفحه 389.
[2] . مستدرك الوسائل، ج 8، صفحه 353.
[3] . شرح غررالحكم، ج 2، صفحه 236.
[4] . اصول كافی، مترجم، ج 3، صفحه 239.
[5] . اصول كافی، مترجم، ج 3، صفحه 243.
[6] . نهج البلاغه، نامه 5، صفحه 839.
[7] . در جستجوی راه از كلام امام، دفتر ششم، صفحه 17 سپهر.
[8] . صحیفه نور، ج 12، صفحه 192.
[9] . رساله نوین، ج 4، صفحه 257.
[10] بحارالانوار، ج 74، صفحه 318.
[11] . شرح غررالحكم، ج 3، صفحه 99.
[12] . همان، ج 4، صفحه 545.
[13] . همان، ج 5، صفحه 473.
[14] . نهج البلاغه، نامه 53، صفحه 1031.
***نمونه بارز کمک به دیگران مانند مدیریت این سایت که خالصانه به یاری و پاسخگوئی تمام کاربران سایت می شتابد***