زيتون
و درختي است كه در طور سينا مي رويد. روغن مي دهد و آن روغن براي خورندگان خورشي است.
(مؤمنون / 20 )
نام قرآني: زيتون
نامهاي متداول: فارسي، اردو، پنجابي، هندي: زيتون؛ عربي: زيتون، زيت؛ عبري: زيت؛ انگليسي، فرانسوي، آلماني: olive؛ روسي، لاتيني: oliva؛ ايتاليايي، اسپانيايي: olivo؛ ulivo؛ elia، elaia
نام علمي: Olea europaea ( از تيره زيتون Oleaceae)
اشارات قرآني
1- وهوالذي انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات كل شيء فاخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا و من النخل من طلعها قنوان دانية و جنات من اعناب والزيتون و الرمان مشتبها وغيرمتشابه انظروا الي ثمره اذا اثمر وينعه ان في ذلكم لايات لقوم يومنون.( انعام / 99 )
" اوست خدايي كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتي را رويانيديم، و از آن نبات ساقه اي سبز و از آن دانه هايي بر يكديگر چيده و نيز از جوانه هاي نخل خوشه هايي سر فروهشته پديد آورديم، و نيز بستانهايي از تاكها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه هايش آنگاه كه پديد مي آيند و آنگاه كه مي رسند بنگريد كه در آنها عبرتهاست براي آنان كه ايمان مي آورند. "
2- و هوالذي انشا جنات معروشات و غيرمعروشات والنخل و الزرع مختلفا اكله و الزيتون و الرمان متشابها و غيرمتشابه كلوا من ثمره اذا اثمر و اتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا انه لا يحب المسرفين. (انعام / 141)
و اوست كه باغهايي آفريد نيازمند به داربست و بي نياز از داربست، و درخت خرما و كشتزار، با طعمهاي گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آنها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسراف كاران را دوست ندارد.
3- ينبت لكم به الزرع و الزيتون و النخيل والاعناب و من كل الثمرات ان في ذلك لاية لقوم يتفكرون. ( نحل / 11)
و با آن برايتان كشتزار و زيتون و نخلها و تاكستانها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتي است براي مردمي كه مي انديشند.
4- وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناء تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلاكِلينَ. (مومنون / 20)
و درختي است كه در طور سينا مي رويد. روغن مي دهد و آن روغن براي خورندگان نان خورشي است.
5- اللهُ نور السّمواتِ و الارضِ مثلُ نورهِ كمشكوةٍ فيها مصباحٌ المصباحُ في زُجاجةٍ الزُّجاجةُ كانّها كوكبٌ دريٌ يوقد من شجرةٍ مباركةٍ زيتونةٍ لا شرقيةٍ ولاغريبةٍ يكادُ زَيتها يُضيءُ و لو لم تمسسهُ نارٌ نورٌ علي نورٍ يهدي الله لنورهِ مَن يشاءُ و يضربُ اللهُ الامثالُ للناسِ و الله بكلِّ شيءٍ عليمٌ. (نور / 35)
خدا نور آسمانها و زمين است. مَثَل نور او چون چراغداني است كه در آن چراغي باشد، آن چراغ درون آبگينه اي و آن آبگينه چون ستاره اي درخشنده. از روغن درخت پر بركت زيتون كه نه خاوري است و نه باختري افروخته باشد. روغنش روشني بخشد هر چند آتش بدان نرسيده باشد. نوري افزون بر نور ديگر. خدا هر كس را كه بخواهد بدان نور راه مي نمايد و براي مردم مثلها مي آورد. زيرا بر هر چيز آگاه است.
6- و زيتونا و نخلاً.( عبس/29)
و زيتون و نخل.
7- والتّينَ والزّيتون. و طُور سينين. و هذا البلدِ الامين. لقدْ خلقنا الانسانِ في احسنِ تقويمٍ. (تين / 1- 4)
سوگند به انجير و زيتون، سوگند به طور مبارك، سوگند به اين شهر ايمن، كه ما آدمي را در نيكوتر اعتدالي بيافريديم.
نام زيتون شش مرتبه در قرآن آمده است و يك بار در سوره مؤمنون، آيه20 اشاره غير مستقيم به درختي شده كه روغن مي دهد و در كوه سينا مي رويد. نام زيتون به تنهايي فقط دوبار آمده است در حالي كه پنج بار همراه با ديگر ميوه ها يعني خرما، انار، انگور و انجير از آن ياد شده است.
نام علمي زيتون « اليا يوروپيا» است و در سرتاسر منطقه ي مديترانه اي كاشته مي شود. اما مركز عمده ي توليد آن اسپانيا، ايتاليا، تركيه، تونس و مراكش مي باشد. بر اساس تخميني در سال 1343/ 1964 حداقل 200 ميليون درخت زيتون در اسپانيا و 123 ميليون در ايتاليا وجود داشته است.
پيشينه درخت زيتون
زيتون درختي تناور نيست و كمتر اتفاق مي افتد كه ارتفاع آن به هشت متر برسد. زادگاه اصلي اين درخت احتمالاً فنيقيه بوده كه در حدود سال 2000 قبل از ميلاد در اين ناحيه كاشته مي شده و از آن جا به غرب يعني اروپا و آفريقا و به شرق يعني افغانستان و ايران راه يافته است. اين حقيقت درباره منشأ درخت زيتون در سوره نور، آيه 35 بيان شده كه مي فرمايد «درخت زيتون كه نه خاوري است و نه باختري». با اين وجود بعضي از مفسّران از اين آيه تفسيرهاي مختلفي كرده اند. براي مثال علامه عبدالله يوسف علي معتقد است كه درخت زيتون متعلق به همه جهان است و منحصر به شرق و غرب نيست. به علاوه از نظر او منظور از شرق و غرب جهت درخت است. ديگر نويسندگان مانند مولانا عبدالماجد، مولانا مودودي، مولانا عثماني، مولانا حقاني كم و بيش چنين نظري دارند و حتي گفته اند مزّه و كيفيّت زيتون به جهت اين درخت نسبت به خورشيد بستگي دارد. اما به نظر مي رسد اين كلام خداوند در واقع به زادگاه و گسترش اين درخت اشاره دارد نه به چيزي ديگر. درخت زيتون در ناحيه ي مديترانه اي اروپا و آفريقا درختي معمولي بود. در جنوب اروپا آن چنان فراوان پرورش مي يافت كه زيتون اروپايي نام گرفت يعني درختي كه متعلق به اروپا بود. اما محققان به اين حقيقت پي برده اند كه اروپا زادگاه اصلي زيتون نبود، بلكه فنيقيه، يا به عبارت ديگر، بخش شمالي جزيرة العرب بود كه زيتون از آن جا نشأت گرفت. به سادگي مي توان پذيرفت كه اعراب در زمان نزول قرآن به اين نكته واقف بوده اند كه رشد و پرورش گياهان در منطقه اي الزاماً به معني نشأت گرفتن گياه از آن منطقه نيست.
لذا اين آيه سوره نور بر بومي بودن اين گياه دلالت دارد.
موارد مصرف زيتون
زيتون از طريق پيوند زدن تكثير مي شود و درختان غير پيوندي ميوه اي نامطبوع دارند. زيتون نارس طعمي تلخ دارد و در تهيه ي ترشي و چاشني غذا از آن استفاده مي شود. اما ميوه ي رسيده طعمي بسيار مطبوع دارد. زيتون ميوه اي است بيضي شكل به طول 2 تا 3 سانتيمتر. هر درخت زيتون 10 تا 20 كيلوگرم ميوه مي دهد. گوشت ميوه ي زيتون منبعي براي روغني ماندني با كيفيتي عالي است كه 15% يا بيشتر روغن از آن گرفته مي شود. روغن با فشردن به دست مي آيد. اولين افشره بهترين نوع روغن را دارد كه نيازي به تصفيه آن نيست. تركيبات اصلي روغن تازه شامل اسيد اولئيك (80%) و مقدار كمي جوهر نخل و اسيدهايي ديگر مانند اسيد استيريك، لينولئيك، آراشيديك و ميريستيك مي باشد. از تفاله ي پس از اولين افشره، روغني غير خوراكي به دست مي آيد كه در صابون سازي مصرف مي شود.
روغن زيتون خوراكي در اروپا خواهان بسياري دارد و در تهيه ي سالاد و غيره مصرف مي شود. اين روغن را مي توان در برخي غذاها به طور خام مصرف كرد. در زمانهاي قديم سربازان عرب در لشكركشيها نان و روغن زيتون يا عسل براي غذا همراه خود مي بردند و با اين كار وقت خود را صرف پختن غذا نمي كردند و نان خورشي خوشگوار با روغن خام يا عسل مي خوردند. توليد سالانه روغن زيتون در جهان حدود 20 ميليون تن است. ايتاليا و اسپانيا عرضه كننده عمده اين روغن به بازار جهاني مي باشند. در هندوستان محصول زيتوني كه قابل نام بردن باشد نيست، اما به تازگي كاشت آزمايشي اين درخت در مناطق كوهستاني هند مركزي آغاز شده است.
زيتون ارزش دارويي زيادي دارد. در صورتي كه به صورت خوراكي مصرف شود ماده اي مغذي، آرام بخش و مسهلي ملايم است و زخم معده و اثني عشر بيمار را بهبود مي بخشد. و در مورد نارساييهاي كليوي به عنوان غذايي بدون ازت تجويز مي شود. روغن زيتون ماده اي مليّن است و مصرف خارجي آن پوست بدن و تاولهاي سودا (اكزما) و داءالصدف را نرم مي كند. اين روغن براي ماساژ دادن نيز مناسب است و از تركيبات مهم بسياري از مرهمها و ضمادها مي باشد. در حديثي رسول خدا حضرت محمد صلي الله عليه وآله به مردم توصيه مي كند كه از روغن زيتون براي خوردن و براي ماساژ دادن استفاده كنند زيرا از «شجره ي مباركه» گرفته شده است.
روغن زيتون سوخت مناسبي براي چراغ است. در سوره نور، آيه 35 اين كاربرد زيتون به خوبي وصف شده است. كساني كه روغن زيتون را به كار برده يا ديده اند به سادگي اين آيه را درك مي كنند. نوع مرغوب روغن زيتون زرد كرمي رنگ، گاهي متمايل به سبز، چنان صاف و شفاف است كه اگر در ظرفي شيشه اي ريخته شود حالت شيئي درخشان دارد و چون در چراغي بسوزد روشني چراغ، افزون مي شود. اين خاصيت زيتون در عبارت «نورٌ علي نور» توصيف شده است.
كبوتري با شاخه اي زيتون در منقار رمز جهاني صلح و وحدت است. اين رمز از كشتي نوح سرچشمه مي گيرد. بنابر روايتي هنگامي كه خشم خداوند، كه در طوفان ظاهر شده بود، كاهش يافت كبوتري با شاخه اي زيتون در منقارش ظاهر شد كه نشانه ي آرامش و صلح بود.
رواياتي در باب زيتون
1- السيد انصاري (ره) روايت كرده؛ پيامبر صلي الله عليه وآله: فرمود: «روغن زيتون را بخوريد و آن را به بدن خود بماليد كه آن شجره ي مباركه است.» (دارمي،ج 3، ص 29).
2- ابوهريره (ره) روايت كرده: رسول خدا صلي الله عليه وآله فرمود: «زيتون را بخوريد و به بدن بماليد كه هفتاد مرض از جمله جذام را شفا مي بخشد.» (ابونعيم).
3- علقمة بن عامر (ره) روايت كرده: رسول خدا صلي الله عليه وآله فرمود: «شما روغن را از شجره ي مباركه ي زيتون مي گيريد. خود را با آن معالجه كنيد كه شفا بخش بواسير است.»
منبع : تبيان
