گُرگان شهری واقع در استان گلستان در شمال کشور ایران است. این شهر مرکز شهرستان گرگان و استان گلستان است. گرگان کنونی تا سال ۱۳۱۶ «اَستَرآباد» نام داشت. گرگان قدیم که به عربی جرجان خوانده میشد شهری آباد و مهم بود که در نزدیکی گنبد کاووس امروزین قرار داشت.
جغرافیا
گرگان از شهرهای شمالی ایران است و آب و هوای معتدل دارد، هرچند تابستانهای این شهر نسبتاً گرم و شرجی است. اقلیم منطقه بسیار گوناگون است و کوه، جنگل و چمنزار، جلگه و دشت، بیابان و شورهزار، دریا و خلیج، رودخانه و تالاب و زمین کشاورزی را شامل میشود. شهر گرگان و منطقه پیرامونش به نام «گرگان و دشت» شهرت دارد.
اطلاعات کلی
نام رسمی: گرگان
کشور: ایران Flag of Iran.svg
استان: گلستان
شهرستان: گرگان
بخش: مرکزی
نامهای قدیمی: استرآباد
مردم
جمعیت: ۲۶۹٬۲۲۶ نفر
زبانهای گفتاری: فارسی[۱][۲][۳]
مذهب: شیعه
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا: ۱۵۵ متر
آبوهوا
میانگین دمای سالانه: ۱۷
بارش سالانه: ۲۱۴ میلیمتر
مردم
جمعیت این شهر بنابر نتایج سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۲۶۹٬۲۲۶ نفر بودهاست.
اکثریت جمعیت شهر گرگان مردم فارسزبان هستند. فارسهای گرگانی، و نیز سبزواریها، کاشمریها، شاهرودیها، مازندرانیها، بسطامیها و بیارجمندیها، قزاقها، سادات، بلوچها، زابلیها (سیستانیها) و ترکمنها از مردمان ساکن این شهر هستند.
شماری از ترکمنها در دهه های اخبر به شهر گرگان مهاجرت کردهاند.که جمعیت ترکمنها در شهرستان گرگان (شهر گرگان و بخشهای مختلف پیرامون) در سال ۱۳۸۳ برابر با ۲۵۱۹ نفر بودهاست.
شمار کمی از قزاقها از سالهای ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۱ از روسیه به ایران مهاجرت کرده و در شهرهای گنبد، بندرترکمن و گرگان مستقر شدند. بعضی از قزاقهای استان گلستان هنگام تشکیل کشور قزاقستان، در دهه 1370 به آن کشور بازگشتهاند
در زبان پهلوی منطقهٔ گرگان را وُرکان یا یا وهرکانه و در زبان یونانی هیرکانیا (Hyrcania) و در زبان عربی جرجان میگفتند. معنی نام گرگان «استان گرگها» است. گرگان از مهمترین منطقهها در زمینه پژوهشها و کاوشهای باستانشناسی است.
نخستین کاوشها در حدود سال ۱۸۴۱ (میلادی) در زیر تپهای مصنوعی در نزدیک شهر گرگان انجام شد که خزانه معروف استراباد در آن کشف گردید. کارشناسان برخی از اشیای موجود در آن خزانه را که شباهت بسیار با کشفیات تپه حصار دامغان داشته متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد و (نزدیک به ۵ هزار سال پیش) دانستهاند.
در اواخر سده ۱۹ در محلی به نام خرگوشتپه در نزدیکی گرگان امروز (در قسمت شمال شهر) نیز تحقیقاتی انجام شد، و در سال ۱۹۳۱ یک گروه آمریکایی از دانشگاه پنسیلوانیا به روستای معروف تورنگتپه در ۲۰ کیلومتری شرق گرگان رفته و به کاوش و بررسی پرداختند و آثاری ارزشمند از تمدن قدیم در این منطقه یافتند. ۲ سال بعد در سال ۱۹۳۳، یک گروه باستانشناسی سوئدی به منطقه گرگان آمدند و پس از مطالعه حوزه رودخانه قرهسو یا سیاه آب در شمال گرگان اعلام کردند بیش از ۳۰۰ تپه تاریخی در این منطقه وجود دارد که یکی از آنها شاهتپه بزرگ یا اسلامتپه است که در ۱۵ کیلومتری شمال غربی گرگان قرار دارد.
در دوره ساسانیان دیوار تدافعی بزرگی در این منطقه به نام دیوار بزرگ گرگان ساخته شد که توسط باستان شناسان انگلیسی به مار سرخ شهرت یافتهاست. این دیوار بزرگ در سده ۵ میلادی تکمیل شد و بیانگر صنعت پیشرفته تدافعی آن دوران است.
گرگان طی دورههای تاریخی بیشتر به عنوان شهرستانی در ایالت پارت بهشمار میآمد و گاه بخشی از تبرستان شمرده میشد. شهر گرگان کهن (در نزدیکی گنبد کاووس امروزی) در زمان حملهٔ مغول ویران شد و مرکز منطقهٔ گرگان به شهر استرآباد منتقل شد زبان مردم منطقهٔ گرگان در سدههای گذشته گویشی از ریشهٔ زبان پارتی بود. نمونههایی از گویش قدیم گرگانی در نوشتارهای فرقهٔ حروفیه بهجا ماندهاست. در سدهٔ دهم میلادی که منطقه گرگان از مراکز بازرگانی و فرهنگی منطقه شد نفوذ زبان فارسی بهویژه از سوی خراسان در گرگان افزایش یافت و در همین سده در شهر گرگان (نزدیک گنبد گاووس امروزی) زبان فارسی جای زبان گرگانی را گرفت. استرآباد زبان گرگانی را حفظ کرد تا اینکه در دورهٔ بین سدههای ۱۵ تا پیش از آغاز سدهٔ ۱۹ میلادی این زبان بهطور کل منقرض شد و جای خود را در استرآباد و پیرامون نیز به فارسی و در بخشی از گنبد کاووس و ترکمنصحرا به ترکمنی داد.
در زمان قاجار ایران به ۴ ایالت و ۱۲ ولایت تقسیم شده بود و منطقه یا سرزمین استرآباد یکی از آن ولایات بود که به ۸ یا ۷٫۵ بلوک به نامهای انزان، سدن رستاق، استراّباد، شاهکوین و ساور، دهات ملک، کتول، فندرسک و رامیان، و کوهسار تقسیم شده بود. هر یک از این بلوکها را یک نایبالحکومه زیر نظر حکمران استرآباد اداره میکرد.
استرآباد در این زمان پایگاه طایفه قاجار نیز بود و دارای اهمیت مذهبی شد و دارالمؤمنین لقب گرفت. در اوایل سدهٔ بیستم گرگان دارای شمار زیادی مسجد، آرامگاه مذهبی و مدرسه دینی بود. اهمیت استرآباد از لحاظ مرکزیت سیاسی و دینی باعث شد تا پیش از آغاز سدهٔ بیستم زبان گرگانی در آن بهطور کل منقرض شده و جای خود را به فارسی بدهد.
تاریخنویس نامدار، مقدسی، میگوید که استرآباد شهری است که بیشتر مردمان آن ابریشمبافاند و در این کار چیرهدست هستند. دژ آن ویران و خندقش پر شده و جامع آن در بازار است. استخری از آن نام برده و مولف حدودالعالم میگوید که مردمان این شهر دارای دو زبان هستند. حمدالله مستوفی آن را شهری دانسته که هوایش معتدل و محصولاتش را غلات و انگور و ابریشم میداند.
آقا محمدخان قاجار در این شهر زاده شد. دیوار باروی شهر را نادرشاه افشار ویران کرد و آقا محمد خان بعدا آن را بازسازی نمود. در دوران میرزا تقی خان امیرکبیر، شهر بازسازی شد.
ویرانههای شهر اصلی گرگان در نزدیکی گنبد کاووس امروزی قرار دارد. در زمان رضا شاه پهلوی نام کهن گرگان را برای شهر استرآباد برگزیدند.
در ۱۷ فروردین ۱۳۲۳ شهر گرگان دچار زمینلرزهٔ سختی شد و بیشتر بناهای آن شکست برداشت. از بناهای شهر قدیم گرگان بنای امامزاده نور واقع در کوی بازار نعلبندان و بنای مسجد گلشن در کوی درب نو و چند تکیه در نقاط مختلف شهر است.
محلههای شهر در عهد قاجار
شهر گرگان (استراباد) در دوران قاجار ۶ محله بزرگ به نامهای سرپير، دربنو، سرچشمه، میخچه گران، نعلبندان، سبزهمشهد و میدان داشت که دارای چندین محله فرعی مثل پاسرو، میرکریم، دوشنبهای، شیرکش، باغشاه، دباغان، شاهزاده قاسم و... بودهاند. این ۶ محله و محلات فرعی هنوز هم به همین نامها وجود دارند و بیشتر مساجد و تمام تکایای قدیمی و زیارتگاهها و مکانهای مذهبی شهر نیز در همین محلات قرار دارند که امروز بافت قدیم و معماری سنتی و تاریخی این شهر و بخش عمدهای از میراث فرهنگی این دیار را تشکیل میدهند، همچنین قزاق محله که محل سکونت قزاقهاست جزو محلههای قدیمی گرگان محسوب میشود. به دلیل بیتوجهی اداره کل میراث فرهنگی گلستان بخش بزرگی از بافت قدیم گرگان تخریب شدهاست. چند خانه قدیمی بالای ۱۵۰ سال قدمت که در اختیار میراث فرهنگی هم بود تخریب شدهاست.
فرهنگ
با ورود اسلام و در سدههای آغازین آن، ایالت طبرستان جایگاه ارزشمندی در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی داشت. شهرهای جرجان و استراباد از این ایالت مهد دانشمندان بزرگ آن دوران بود.
عنصرالمعالی کیکاوس (از آخرین امیران آل زیار و نگارنده کتاب قابوسنامه) و عبدالقاهر جرجانی (صاحب تألیفات در صرف و نحو و معانی و بیان عربی) در تحول ادبیات فارسی و عربی نقش مهمی داشتند. قابوسنامه را مجموعه تمدن اسلام پیش از مغول نام نهادهاند. در دانش پزشکی نیز این منطقه سهم عمدهای در جهان اسلام داشتهاست. ابوسهل مسیحی و سیداسماعیل (حکیم) جرجانی (نویسنده دایرهالمعارف ذخیره خوارزمشاهی) از این سرزمین بودهاند. میرداماد و میرفندرسکی نیز از این منطقه برخاستهاند.
نخستین چاپخانه سربی در گرگان در ۱۳۰۷ تأسیس شد. هماکنون هفتهنامههای گلشن مهر، گلستان نو، همزیستی، سلیم و حریف؛ دوهفتهنامه صحرا؛ ماهنامه خودآزما؛ و فصلنامههای مختومقلی فراغی و یاپراق در گرگان منتشر میشوند.
نخستین کتابخانههای این منطقه متعلق به سده ۱۱ قمری است. کتابخانه استرآباد در دوره صفوی (سده ۱۱) «کتابخانه حسین اردبیلینژاد استرآبادی» نام داشتهاست. در دوره قاجار هم در برخی مدارس و خانههای برخی از فضلا و ادیبان کتابخانههایی وجود داشتهاست.
نخستین کتابخانه عمومی شهر گرگان در ۱۳۳۹ و با هزینه شهرداری شکل گرفت و در عمل از ۱۳۴۵-۱۳۴۶ با ۹۵۲ جلد کتاب فعالیت خود را آغاز کرد. این کتابخانه در ۱۳۵۸ به ساختمان فعلی آن در پارک شهر گرگان منتقل و کتابخانه عمومی شماره یک گرگان نامیده شد
مکانهای تفریحی
* پارک جنگلی ناهارخوران
* جنگل النگدره
* روستای زیارت
* تپه هزارپیچ
* تپه صداو سیما
* بازار نعل بندان
* میدان عباسعلی
* مدرسه عمادیه
* تپه سرخنکلاته
* امامزاده اسماعیل سرخنکلاته
* حمام زیرزمینی دوران قاجاریه سرخنکلاته
* جنگل رنگو
* منطقه توربنه و شربت روستای زیارت (گرگان) / شهر بت
* جزیره آشوراده
* دریاچههای آلاگل، آلماگل و آجی گل
* کاروانسرای قزلق
* جنگل و باغ وحش قرق
* روستای چهارباغ و شاهکو
* کوههای گرگان
* آبشار کبودوال در علیآباد
* آبشار شیرآباد
* گلفِشان در مسیر اینچهبرون
* جنگل نوده ملک و تپه معصوم زاده که قله قدیمی بوده که توسط خاک مدفون شدهاست.
منبع:http://fa.wikipedia.org/wiki
