مرکز انجمنهای تخصصی

دوست کیست؟ این گفته حضرت امیر علیه‏السلام چقدر دلنشین است که می‏گوید:«دوست، انسانی است که همان خودت است، جز آنکه کالبدش غیرتوست»، گروهیمعتقدند دوستی یک نوع قرار داد اخلاقی است که با انگیزه‏های خاص دنیوی واخروی بین افراد به وجود می‏آید و گروهی دیگر بر این باورند که دوستی نوعیرابطه خاص است که در شرایط خاص شکل می‏گیرد؛ شرایطی مثل همذات پنداری بافرار از تنهایی با انگیزه‏های دیگر. اگر ندانیم اصل و اساس دوستی چیست واصلا چرا انسان باید با دیگران طرح دوستی بریزید. ممکن است لفظ دوست وکاربرد آن را با خیلی چیزهای دیگر اشتباه بگیریم. این دوستی‏ای که این‏قدرقرآن و ائمه علیه‏السلام به آن تاکید کرده‏اند، خودش عالمی دارد که بیشترما انسان‏ها را آن غافلیم.
آیه ۷۱ سوره توبه این را به روشنی بیانکرده: «مردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگر(و در ترجمه ای دیگر یار ویاور یکدیگر) اند که همدیگر را به کارهای پسندیده وا می‏دارند و از کارهایناپسند باز می‏دارند».
- تعریف دوستی

در کتاب «المحجه البیضاء»دوستی چنین تعریف شده: «دوستی یعنی همنشینی، معاشرت و گفت وگوی انسان باافرادی که به آنها علاقه و محبت دارد زیرا با غیر دوست معمولاً کسی قصدمعاشرت ندارد. این دوستی و ارادت و محبت، یا لذاته است یا مجازی وواسطه‏ای که انسان به وسیله آن به دوست حقیقی برسد». همه می‏دانیم کهدوستی حقیقی، دوستی خداست. این را در آیه ۱۶۵ سوره بقره می‏خوانید: «آنانکه ایمان دارند بیشترین محبت و عشقشان به خداست» ولی دوستی با مردم از جنسدیگری است. در کتاب «عیون اخبار الرضا (علیه‏السلام)» آمده که پیامبر(صلی‏الله علیه واله وسلم) فرمود: «اساس عقل پس از ایمان، دوستی با مردماست». آیه ۶۲و ۶۳ سوره انفال در مورد اینکه اصلا چطور این رابطه ایجادشده، می‏گوید: «اوست که تو را به یاری خود و یاری مومنان تایید کرد ودل‏هایشان را به هم الفت داد. اگر همه آنچه را در زمین است، انفاقمی‏کردی، دل‏هایشان را به یکدیگر الفت نمی‏دادی ولی خدا دل‏هایشان را بهیکدیگر الفت داد که او عزیز و حکیم است».

حضرت امیرمومنان(علیه‏السلام) در «غررالحکم» تعریف جالبی از دوست دارد؛ «دوستی، میل دل‏هابه یکدیگر است، به سبب الفت یافتن جان‏ها». قرآن آن‏قدر بر ایجاد ارتباطدوستانه و صمیمی بین مومنان تاکید می‏کند که در آیه ۱۰سوره حجرات می‏گوید،همه مومنان برادرند؛ «مومنان برادرند. پس میان برادرانتان اصلاح کنید».چون پیوند دوستی خواست فطری است؛ پس همه خواهان ایجاد این ارتباطند بهطوری که حضرت امیر (علیه السلام) در حکمت ۱۲ نهج‏البلاغه می‏فرماید:«عاجزترین مردم کسی است که از به دست آوردن دوست، عاجز باشد و از اوعاجزتر کسی است که دوستان به دست آورده را از دست بدهد» و در جای دیگرمی‏فرماید: «غریب کسی استکه در زندگی خویش دوستی ندارد».

- دوست خوب کیست؟

حالاباید فهمید دوست خوب کیست و به چه کسی می‏توان امید دوستی داشت؟ نخستینشرطی که لازم است در یک دوست خوب وجود داشته باشد، ایمان و تقواست. خداونددر آیه ۲۸ سوره کهف به پیامبر (صلی‏الله علیه واله وسلم) دستور می‏دهد:«با کسانی باش که پروردگار خود را صبح و عصر می‏خوانند و تنها ذات او رامی‏طلبند. هرگز چشم‏های

خود را به خاطر زینت‏های دنیا از آنهابرمگیر». درشان نزول این آیه در تفسیر نمونه آمده است: «گروهی از اشراف وثروتمندان به پیامبر (صلی‏الله علیه واله وسلم) گفتند اگر فقرا و مستمندانرا از خود دور سازی، ما نزد تو می‏آییم؛ برای همین این آیه نازل شد». ازنگاه قرآن میزان شخصیت انسان‏ها رابطه مستقیمی با اعتقادات آنها دارد. آیهیک سوره ممتحنه را بخوانید؛ «ای کسانی که ایمان آورده‏اید! دشمن من و دشمنخودتان را دوست نگیرید. شما به آنان اظهار محبت می‏کنید در حالی که آنهابه آنچه از حق برای شما آمده، کافر شده‏اند». پس یادتان باشد که ایمانخیلی مهم است. دوست خوب باید عاقل هم باشد. حضرت علی (علیه‏السلام) درغررالحکم می‏فرماید: «همنشینی با دوست خردمند، زندگی بخش جان و روح است» ودر همان جا می‏گوید: «دشمن با خرد برای تو از دوست نادان مطمئن‏تر است».از نظر مولا، اصالت خانوادگی هم مهم است؛ «از دوستی و رفاقت با کسی که ازنعمت عقل بی‏بهره است. خودداری کنید و به کسی که اصالت خانوادگی ندارد،احسان نکنید و او را بر نگزینید زیرا کسی که عقل ندارد به گمان اینکه بهشما نفع می‏رساند، زیان وارد می‏آورد و کسی که اصالت خانوادگی ندارد بهکسی که به او احسان و خوبی کرده، بدی و آزار روا می‏دارد».

امامصادق (علیه‏السلام) هم در «بحارالانوار» سفارش‏هایی برای دوست‏یابی دارد:«از دوستی و معاشرت با افراد پست و فرومایه خودداری کنید چون در چنیندوستی و معاشرتی، هیچ‏گونه خیر و صلاحی وجود ندارد».

امام علی‏(علیه‏السلام) هم در این باره می‏فرماید: «دوست واقعی نخواهد بود؛ مگراینکه دوستش را در سه حالت فراموش نکند؛ به هنگامی که دنیا به او پشتکرده، وقتی که غایب است و پس از مرگ».

دوست خوب باید به تعهدات همپایبند باشد. در «اصول کافی» و «امالی» شیخ صدوق به نقل از امام صادق(علیه‏السلام) آمده است: «دوستی حد و مرزی دارد. هر کس آنها را مراعاتکرد، دوست حقیقی است و گرنه نسبت دوستی به او نده. آنکه نهان و آشکارشبرای تو یکسان باشد، زینت تو را زینت خود و عیب خویش برمی‏شمرد. اگر بهریاست و ثروت و مقام برسد، رفتارش عوض نشود، اگر تمکن پیدا کرد، از آنچهدارد نسبت به تو دریغ نورزد و تو را در گرفتار‏ی‏ها رها نکند و تنهانگذارد».

امام علی‏ (علیه‏السلام) هم در این باره می‏فرماید: «دوستواقعی نخواهد بود؛ مگر اینکه دوستش را در سه حالت فراموش نکند؛ به هنگامیکه دنیا به او پشت کرده، وقتی که غایب است و پس از مرگ».

دوست خوبباید شما را به نیکی بخواند. آیه ۷۱ سوره توبه این را به روشنی بیان کرده:«مردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگرند(و در ترجمه ای دیگر یار و یاوریکدیگرند) که همدیگر را به کارهای پسندیده وا می‏دارند و از کارهای ناپسندباز می‏دارند».

محبوبه شعاعی، مجله قرآنی آیه