مرکز انجمنهای تخصصی

اسفرزه گیاه بومی‌ایران و شبه قاره هند بوده و از قرون گذشته مورد مصرف بوده است. این گیاه بواسطه اثر تنظیم کنندگی که بر حرکات روده دارد در پیشگیری از
* یبوست
بخصوص در بیماری روده تحریک پذیرIBS موثر می‌باشد.


خانواده: بارهنگPlantaginaceae

مشخصات:
گیاهی علفی دارای ریشه اصلی و ساقه‌ای تا حدود 40 سانتی‌متر که حاوی برگهای متقابل بدون دمبرگ، نوک تیز که در حاشیه دارای چندین خار ظریف میباشند. گلها ریز صورتی درون سنبله‌‌های کوتاه که از محور برگهای بالایی منشاء گرفته‌اند، قرار می‌گیرند. میوه کپسولی 2 حجره‌ای دارد. دانه‌ها شبیه باقلا، نوک تیز به رنگ روشن با یک لکه تیره میانی می‌باشند.
زمان جمع آوری اخر تابستان است.

پراکندگی:
در جنوب اروپا، اسیای مرکزی، هند، پاکستان و شمال افریقا یافت میشود.
در ایران بومی‌ بوده و در اکثر نقاط یافت می‌شود.

بخش های مورد استفاده:
دانه‌ها

ترکیبات شیمیائی:
چربیها10-5% شامل اسید های چرب غیر اشباعunsaturated fatty acid و استرول هاSterols، موسیبلاژها 15-10% شامل گزیلوزXylose ، گالاکتورونیک اسیدGalacturonic acid ارابینوز Arabinose و رامنوز Rhamnose از عمده ترین مواد تشکیل دهنده می‌باشند.

خواص:
ضد اسهال: با جذب مایعات اضافی داخل روده موجب کاهش حرکات روده می‌گردد و دفعات اسهال را کاهش می‌دهد.

ضد یبوست: با جلوگیری از بازجذب مایعات موجب افزایش حجم محتویات روده شده و دفعات اجابت مزاج را افزایش می‌دهد.

کاهش کلسترولLDL: بواسطه اثر موسیلاژی و نیز مقادیری از چربیهای غیر اشباع موجود در این گیاه ، میزانLDL را کاهش میدهد.

موارد مصرف:
پیشگیری
یبوست: در مواردی که اجابت مزاج باید نرم باشد،مثل بواسیر، بعد از عمل فتق و افتادگی مقعد استفاده می‌شود.

درمان

یبوست: مخصوصا" در یبوست های مزمن و در افراد مسن بسیار موثر است.{خوراکی(کمکی)}
اسهال : بخصوص در اسهال های ترشحی که با دفع مایعات زیاد همراه می‌باشد.{خوراکی(کمکی)}

بیماری روده تحریک پذیرIBS : با جلوگیری از باز جذب ترشحات روده منجر به کاهش میزان یبوست شده و نیز نفخ ایجاد نمی‌کند، لذا در بیمارانی که تابلو بارز بیماری IBS یبوست است مناسب میباشد.{خوراکی(کمکی،معادل)}

افزایش کلسترول : بخصوص در بیمارانی که بیشتر کلسترول LDL بالا می‌باشد ، موثرتر می‌باشد.{خوراکی(کمکی)}

موارد منع مصرف و احتیاط:

* در افرادی که احتمال انسداد نسبی وجود دارد مصرف اسفرزه بدلیل احتمال ایجاد انسداد ممنوعیت دارد.
* در بچه‌های زیر7 سال و افرادی که بدلیلی توانایی مصرف آب زیاد ندارند( اختلال عصبی، دمانس، نارسایی قلبی و کلیوی)
* در افراد دیابتی بعلت اینکه جذب کربوهیدرات را اهسته می‌کند لذا تنظیم قند را بهم ریخته و باید با احتیاط مصرف شود.
* بدلیل احتمال وجود حساسیت بار اول مقدار کم استفاده شود.

تداخلات داروئی:

* بواسطه مواد موسیلاژ اسفرزه‌، احتمال کاهش جذب داروهائی که توام با ان مصرف میشود، وجود دارد لذا باید 1-2 ساعت بین مصرف اسفرزه با دارو(دیگوگسین،لیتیم،وارفا� �ین، اهن ..) فاصله باشد.
* دز انسولین در کسانیکه اسفرزه استفاده می‌کنند بدلیل کاهش سرعت جذب کربوهیدرات باید تغییر کند.

مصرف در دوران بارداری:
به همراه مایعات زیاد بلامانع است.

مصرف در دوران شیردهی:
بلامانع است.

اسفرزه ( Plantago psyllium )

نحوه استفاده : خوراکی
خواص : اسفرزه

نام های دیگر: اسپرزه، اسبرزه، اسفیدش، اسفیوس، اسپغل، اسپغول، سفیدخوش، شکم پاره، قارنی یارخ، قارنی یاروق، بذر قطور، بذر قطونا، حشیشه، البراغیث، تبکو، برغوشی

فارسی : اسپرزه، اسفرزه عربی: بذر قطونا، حشیشه، البراغیث، اسپغول فرانسه: Psylle انگلیسی: Psylliom نام لاتین: Plantago pslliom، Plantago ovata

مشخصات

دانه گیاهی است از خانواده بارهنگ Plantaginaceae، که گونه های مختلفی دارد. گیاه آن یکساله علفی و کوتاه است و بلندی آن به 40 – 10 سانتی متر می رسد. این گیاه در نواحی گسترده‌ای در شمال ایران در دشت گرگان گیلان بین منجبیل و پاچنار در راه بین قزوین و رشت، در رودبار و بین چالوس و رشت و در لرستان، کردستان، بختیاری، اصفهان، ایلام، پشت کوه، مهران، شوش، در فارس: تخت جمشید و لار، در کرمان: نزدیک بم در مسجدسلیمان و بوشهر نیز دیده می شود. در هند در پنجاب و پیشاور می‌روید.

ترکیب شیمیایی
دانه های اسفرزه دارای 10 درصد موسیلاژ است که در اثر هیدرولیز تولید دگزیلوزان، آرابینوز، د – گالاکتوز، د – گالاکتورونیک اسید می نماید. همچنین دارای روغن ثابت، پروتئین و املاح معدنی می باشد. دانه های اسپرزه را در آب قرار دهند پوسته خارجی اپیدرم متورم می شود و تولید یک لایه موسیلاژی در اطراف هسته می نماید و از این رو آن را در درمان اسهال خونی (کمی بو داده استفاده می‌کنند) به کار می برند.

در آمریکا از آن داروهای ملینی چون Metamucil تهیه میگردد که ملین خوبی است دانه بسیار سختی است که تقریبا در غالب مناطق دنیا می روید و در ردیف مفیدترین، موثرترین و بی ضررترین و در عین حال ملایم ترین ملینهای گیاهی است که از قرنها پیش برای لینت مزاج تجویز شده است ولی تحقیقات جدید نشان می دهد که دانه های اسپرزه برای کاهش کلسترول و قند خون نیز موثر است.

شفابخشی با اسفرزه
در حدود 30 درصد پوشش دانه اسپرزه را یک ماده جاذب آب تشکیل می‌دهد که موسیلاژ نامیده می شود و پس از خیس شدن و جذب آب، لعاب می‌دهد و هر دانه 10 برابر حجم خودش متورم می‌شود و به شکل لعابی ژلاتینی درمی‌آید و این لعاب است که منشاء شفابخشی آن در موارد اسهال و یبوست می‌باشد. پژوهشهای دانشمندان نشان می‌دهد که یک قاشق مرباخوری تخم اسفرزه که 3 بار در روز خورده شود و هر بار اقلا دو لیوان آب ولرم با آن نوشیده شود، اثر محسوسی در تخلیه و رفع یبوست دارد.

طبق گزارشی اسفرزه در مورد کاهش درد و رفع خارش بیماریهای کولون و رکتوم و قطع خونریزی بواسیر نیز مفید است. و همچنین در کاهش کلسترول. در مجله اتحادیه پزشکان آمریکا نقل شده که در مدت 12 هفته 5 درصد کلسترول را کاهش می دهد.

نکات احتیاط آمیز در مصرف اسفرزه

به عنوان ملین و کاهنده کلسترول و احتمالا پیشگیری سرطان، اسفرزه فی نفسه نقشی ندارد بلکه خاصیت ورم کردن و تولید لعاب زیاد آن است که این آثار را ایجاد می کند. پس اگر اسفرزه خورده شود و به قدر کافی آب زیاد خورده نشود، روده ها ورم کرده و چون آب مدفوع کاملا جذب می شود برعکس، انتظار خروج مدفوع متعسر می شود. پس فراموش نشود که با اسفرزه باید آب زیاد خورده شود.

بااینکه یبوست ناراحتی عمومی زنان باردار است ولی مع هذا زنان باردار باید از خوردن اسفرزه نظیر سایر ملین ها پرهیز کنند و برای رفع یبوست از سایر خوراکی های غنی از فایبر و الیاف گیاهی مانند سبزیها، دانه‌های غلات، نان سبوس دار و ... استفاده کنند. و همچنین برای کودکان زیر 2 سال نباید داده شود.

از دیدگاه حکمای طب سنتی ایران
طبیعت آن سرد و تر است، نوع سفید رنگ آن مرغوبتر و در آب ته نشین شود. دانه های لعاب زا و خوردن لعاب آن موجب تسکین حرارت و تشنگی می باشد و برای تبهای گرم، غلیان خون و ناراحتی و خشونت سینه و حلق و زبان و سردرد و زخم روده و رفع یبوست روده ها که منشاء آن علل صفراوی یا عوارض حاصله از خوردن داروهای گرم است بسیار مفید می باشد. در تمام موارد فوق لعاب آن به تنهایی و با مخلوط با روغن بادام شیرین خورده می شود. در استعمال خارجی ضماد لعاب اسفرزه مخلوط با سرکه و روغن گلسرخ برای تسکین درد مفاصل گرم، نقرس و نرم کردن ورمهای بخصوص ورمهای پشت گوش نافع است و ضماد کوبیده آن با گلاب برای تسکین سردرد و یا روغن بنفشه برای تسکین سردردهای گرم و رفع خشکی دماغ و اعصاب نافع است و همچنین برای رشد و نرم کردن مو و جلوگیری از دو تا شدن تارهای مو بسیار مفید است در مورد مو باید مالیدن ضماد چند روز پی در پی تکرار شود.

اگر 12 – 10 گرم تخم اسفرزه در آب گرم خیسانده شود که لعاب آن زود خارج شود و با شکر و با سکنجبین خورده شود برای لینت مراج بسیار مفید است و نوعی ملین است. دم کرده آن برای تسکین درد سینه نافع است.



خواص درمانی دیگر اسفرزه

1. آن را در آب بریزید و بگذارید بماند و دائم به جای آب خوردن از آب آن میل کنید، اگر دائم جرعه جرعه نوشیده شود گرفتگی صدا که از گرمی و حرارت باشد را برطرف می سازد، در موارد کاهش درد و رفع خارش و قطع خونریزی بواسیر نافع است.

2. آن را با عناب در آب بچسبانید و آب آن را صبح ناشتا بخورید و با آب آن بدن را هم بشویید خارش قسمتهای زنانه یا واژینال را برطرف می سازد.

3. آب دم کرده آن را بنوشید، مدر است و برای سوزاک مفید می باشد.

4. 20 گرم در یک لیوان آب جوشانده و 4 روز تکرار شود دافع سنگ کیسه صفرا است.

5. اگر اسفرزه را با تخم شربتی و خاکشیر (هر کدام 100 گرم) ترکیب کرده و هر روز یک قاشق سوپخوری آن را در 2 لیوان آب حل کرده و مصرف کنیم برای رفع خارش تن و تصفیه خون و باز شدن اشتها مفید است.

6. هر روز صبح، ظهر و شب هر بار یک قاشق شربت خوری از آن را در یک فنجان آبجوش بریزید بعد با نبات شیرین نموده بخورید، اسهال خونی را درمان میکند، از خونریزی زیاد و قاعدگی جلوگیری می نماید.

7. آن را بو دهید و هر روز بخورید. اسهالهای طولانی و مزمن را درمان میکند.

8. لعاب آن را دائم در گلو قرقره کنید و هم جرعه جرعه بخورید، گلودرد را درمان می کند و اگر آب آن را در دهان نگه دارید برفک و سوختگی و طاول و زخمهای دهان رادرمان می کند.

9. آن را بکوبید، بعد با سرکه خمیر نموده و هر روز صبح و شب روی محل ضماد بگذارید سالک را درمان می کند.

10. آن را با شیر مادر دختردار خمیر نموده و ضماد اندازید. خنازیر (غده‌های سخت که در گردن و زیرگلو پیدا می شود) را درمان می‌کند.

11. گل ختمی کوبیده را با لعاب آن مخلوط کنید و بر پیشانی بمالید. سردردی که از آفتاب باشد را تسکین می‌دهد.

تذکر مهم: توجه شود که در استعمال داخلی هیچگونه نباید تخم اسفرزه کوبیده شود، زیرا اگر کوبیده شود و خورده شود خطرناک است و خوردن در حدود 40 گرم تخم اسفرزه کوبیده شده موجب سرد شدن بدن و تخدیر و تنگی نفس و آشفتگی و سرانجام منجر به غش و توقف نبض و پس از مدتی احتمالامنجر به مرگ می شود. لذا در این حالت از داروهای قی آور گرم نظیر آب عسل و نمک و یا سایر داروها استفاده می شود.



و در نهایت خلاصه‌ای از خواص اسپرزه به قرار زیر است:

1- نرم کننده شکم
2- ضد زخم روده و معده
3- ضد حرارت و عطش
4- ضد اسهال ساده و خونی
5- ضد خونریزی سینه
6- نشاط آور
7- ضد تب و لرز
plant.metaarchivegroup.com
منبع : پارسی طب

استاد گرامی و ارجمند جناب آقای
دکتر سید رضا خورسندی