نقش آهن در بدن
آهن يک ماده معدنی مورد نياز براي ادامه حيات است. اين ماده از اجزاء اصلي هموگلوبين بوده و در گلبولهاي قرمز خون يافت ميشود.
هموگلوبين وظيفه حمل اکسيژن را به سراسر بدن بهعهده دارد. بدون آهن کافي بدن نميتواند به اندازه لازم هموگلوبين توليد کند که يکي از نتايج آن کاهش اکسيژن رسانی به عضلات و بدنبال آن کاهش انرژي بدن است.
کمخوني فقر آهن
کمبود آهن شايعترين شکل سوء تغذيه در جهان است که حدود 2 ميليارد نفر در جهان به آن مبتلا هستند ولی تنها علت کمخوني نيست. علت کمخوني فقر آهن ناکافي بودن ميزان ذخيره آهن در بدن ميباشد و زماني اتفاق ميافتد که بدن به اندازه کافي آهن دريافت نميکند. مصرف ناکافی آهن باعث تخلیه ذخاير آهن بدن و بدنبال آن کمخوني فقر آهن بروز ميکند.
کمخوني فقر آهن در زنان بیشتر دیده میشود که مهمترین دلایل آن عادات غذايي نادرست و از دست دادن خون در دوران قاعدگي ميباشد.
تقريباً 20% زنان، 50% زنان باردار و 3% مردان مبتلا به کمخوني فقر آهن هستند.
علل مهم کمخوني فقر آهن
· کمبود آهن در رژيم غذايي: غذا منبع اصلي تأمين آهن بدن ميباشد. کودکان و سالمنداني که اغلب از رژيم غذايي خاص استفاده ميکنند و زناني که از برنامه رژيم کاهش وزن پيروي ميکنند ممکن است آهن مورد نياز بدن خود را بهدست نياورند. همچنين افرادي که رژيم غذايي آنها از نظر آهن دچار کمبود بوده و تخممرغ و گوشت را به مدت چند سال به ميزان کم مصرف نموده يا اصلاً مصرف نميکنند نيز در معرض خطر کمبود آهن ميباشند.
· اختلال در جذب آهن رژيم غذايي: مقدار آهن جذب شده از رژيم غذايي بستگي زيادي به ترکيب رژيم غذايي يعني مقدار ترکيبات افزايش دهنده يا مهارکننده جذب آهن دارد. چاي و قهوه اگر همراه با غذا يا با فاصله اندکي پس از غذا مصرف شوند جذب آهن را مهار ميکنند. کلسيم و فيتات موجود در غذا نيز مانع جذب آهن ميشوند.
· افزايش نياز: در مراحل رشد سريع (بلوغ، شيرخواري)، شيردهي، حاملگي، خونريزيهاي دوران قاعدگي و خونريزي در بيماريهاي دستگاه گوارش [زخم معده، زخم اثنيعشر، هموروئيد (بواسير) و ...] از مواردي هستند که نياز بدن به آهن را زیاد میکنند و در صورت عدم تامین کافی آن کم خونی فقر آهن ایجاد ميشود.
· بیماریهاي انگلي: مانند ابتلاء به کرم قلابدار و ژيارديا. اين کرمها با تغذيه از مخاط روده باعث دفع خون از دستگاه گوارش و در نتيجه کمخوني ميشوند.
علايم
- احساس ضعف و خستگی
- سردرد و سرگیجه
- ریزش مو
- تنگی نفس ( خصوصاً هنگام فعالیتهای بدنی)
- رنگ پریدگی
- شکنندگی ناخن ها
- تند شدن ضربان قلب و طپش قلب
- تمایل به خوردن چیزهای غیر معمول
- کاهش اشتها
افراد و گروههاي در معرض خطر
زنان در سنين باروري، زنان باردار و شيرده، کودکان و نوجوانان
بنابراين توجه داشته باشيد:
· در برنامه غذايي روزانه خود از مواد غذايي آهندار مثل گوشت قرمز، مرغ، ماهي، تخممرغ، سبزيجات (مثل جعفري و اسفناج) و حبوبات (مثل عدس و لوبيا) استفاده کنيد.
· بعد از غذا ميوهجات بهخصوص مرکبات (پرتقال، ليمو، نارنگي و ...) که حاوي ويتامين ث ميباشند استفاده کنيد. ويتامين ث در صورتي که همراه با غذا مصرف شود جذب آهن موجود در مواد غذايي را افزايش ميدهد.
· اگر حتي مقداري گوشت به غذاهاي گياهي اضافه کنيد جذب آهن افزايش پيدا ميکند.
· از نوشيدن چاي يک ساعت قبل از غذا و يک تا دو ساعت بعد از صرف غذا خودداري کنيد.
· در برنامه غذايي خود از غلات و حبوبات جوانهزده استفاده کنيد. جوانهزدن غلات و حبوبات باعث افزايش جذب آهن به ميزان تقريباً 2 برابر ميشود.
· ناني که از خمير ورنيامده و با جوش شيرين تهيه شده باشد جذب آهن را کاهش ميدهد.
· از خوردن غذاهاي حاوي کلسيم همزمان با خوردن غذاهاي حاوي آهن خودداري کنيد.
· براي جلوگيري از ابتلاء به آلودگيهاي انگلي اصول بهداشت فردي را رعايت کنيد و سبزيجات را پس از انگلزدايي و ضدعفوني مصرف نماييد.
نویسنده: خانم دکتر مختارباف