دروود
پيشنهاد ميکنم زندگي نامه ايشان را مطالعه کنيد...دانشمند بسيار بزرگي هستند
ابو الحسن عبد الرحمن صوفي رازي در 9 محرم سال 291 هجري قمري برابر با 7 دسامبر 903 ميلادي در شهر ري ديده به جهان گشود. او در دربار عضد الدوله ديلمي در اصفهان زندگي مي کرد و کار اصلي اش تشريح يافته هاي پيشين يونانيان در علم نجوم و ترجمه آثار آنها به زبان عربي بود.استاد رياضي و ستارهشناس برجسته ايراني سده چهارم بود که در دوران ديلميان در فارس ميزيست. تاريخنويسان گفتهاند که براي زماني در شيراز به انجام محاسبات نجومي سرگرم بوده است. حتي ابوريحان بيروني نيز نوشته که رصد دايره البروج با وسيلهاي به قطر ۱۲۳ سانتيمتر در شيراز انجام شده که آن وسيله را در سازه بهدست آمده در شهر گور، کار ميگذاشتند.
اميرعضدالدوله ديلمي صوفي را به سمت استاد رياضي و ستارهشناسي شهر گور فيروزآباد منسوب ميکند. صوفي در رصدخانه شهر گور پژوهش هاي ستارهشناسي ارزندهاي انجام ميدهد تا جايي که به شهرت فراواني ميرسد.
به ويژه روي کتاب مجسطي بطلميوس کار کرد و تصحيحات زيادي را بر روي فهرست ستارگان و تخمين هاي مربوط به روشنائي و قدر آنها انجام داد که اغلب آنها با آنچه بطلميوس محاسبه کرده بود تفاوت چشمگيري داشت. او در سفري که به يمن داشت موفق شد ابر ماژلاني بزرگ را که از اصفهان قابل رويت نبود، ببيند و از آن با نام البکر در آثارش ياد کرده است. اين کهکشان را اروپائي ها تا قبل از سفر دريائي ماژلان در قرن شانزدهم، نديده بودند.
او سحابي و ستارگان مزدوج را بدون داشتن تلسکوپ کشف کرد و نظريه بطلميوس را اصلاح نمود. کشف سحابي زن به زنجير بسته در اندرومدا و سحابي وولپکولا در صورت فلکي روباه و کشف چند سحابي ديگر از کارهاي اوست.
در زمينه دانش رياضيات، هندسه و ستارهشناسي کتابهاي زيادي دارد و همچنين کتاب صورالکواکب (پيکرهاي ستارگان) را هم در زمينهٔ اخترشناسي به نگارش درآورد. اين کتاب به چندين زبان ترجمه شدهاست.
صوفي رازي نخستين کسي بود که کهکشان مارپيچي M31 (که درفاصلهٔ ۲٫۹ ميليون سال نوري از ما قرار گرفته) را با چشم غيرمسلح رصد نموده و مورد مطالعه قرار داد. گزارش صوفي از کهکشان امراةالمسلسله و همينطور ابر ماژلاني بزرگ، قديميترين مدارک موجود از مشاهدهٔ اين اجرام هستند. عبدالرحمن در عين حال توانست هفت جرم ديگر را به عنوان اجرام غيرستارهاي ثبت و رصد کند. بدين ترتيب ميتوان او را نخستين کسي دانست که فهرستي از اجرام غير ستارهاي ارايه دادهاست. در فهرست صوفي رازي اجرام جالب توجهي چون خوشه دوگانه برساوش يا M44 به چشم ميخورد.
عبدالرحمان صوفي با رصدهاي پياپي اعلام کرد که رنگ ستارهٔ شباهنگ (در عربي شعراي يماني) تغيير نميکند. پيش از او اخترشناسان يوناني مانند سِنِکا و بطلميوس گفته بودند که اين ستاره را به رنگهاي گوناگوني ديدهاند. کتاب صورالکواکب او جدولهايي از قدر ستارهها دارد که با دقت خوبي تنظيم شدهاند. در اين کتاب همچنين اصلاحي برروي فهرستهاي قديمي يوناني صورت گرفت و براي اولين بار صورتهاي فلکي جديدي چون صورت فلکي ققنوس شناسايي شد که به دليل عرض جغرافيايي رصدگران يوناني در فهرستهاي آنها نيامده بود.
بزرگترين مترجم آثار نجومي يونانيان باستان (که در اسکندريه قرار داشت) به زبان عربي است و اولين کوشش ها را براي برقراري رابطه ميان اسامي کهن ستارگان و صور فلکي در متون نجومي يوناني ها و اسامي باستاني ستارگان و صور فلکي عربي انجام داد، کاري که گاهي بسيار نا مرتبط و در مواردي داراي اشتراکات پيچيده بود.
تصويري از کتاب صورالکواکب صوفي رازي
در رصدهايش به اين نتيجه رسيد که صفحه دايره البروج نسبت به استواي سماوي مايل است و با توجه به اين مسئله توانست طول سال اعتدالي را با دقت بيشتري محاسبه کند. صوفي رازي نصف النهار شهر شيراز را محاسبه کرد.او در رصد ستارگان و تعيين قدر ستارگان (ميزان درخشندگي)، رنگ و موقعيت آنها در صور فلکي و يافتن سئshy;ابي ها و ستارگان دوگانه کوشش فراوان نمود و نتايج کارش را به دقت در مورد هر صورت فلکي پياده سازي کرد. در مجموع توانست کاتالوگي از 1018 ستاره همراه با ويژگي هاي رصدي آنها تهيه کند سپس به تهيه دو طرح از هر صورت فلکي پرداخت: طرح اول، شکل صورت فلکي را آنچنان که ناظري از بيرون کره آسمان مي توانست ببيند نشان مي داد و طرح دوم نماي صورت فلکي را آن طور که يک رصدگر از درون کره سماوي مي بيند نمايش مي داد (يعني همان شکلي از صورت فلکي که ما از زمين و در حالت عادي مي بينيم). ساخت اين چنين مدلي از کره آسمان و مشخص کردن مواضع دقيق اجرام سماوي بر روي آن، از منحصر به فرد ترين کارهاي صوفي است و هم اکنون اين پلانتاريوم (آسمان نما) در موزه شهر قاهره نگهداري مي شود.
صوفي همچنين کاربردهاي بسيار زيادي براي اسطرلاب پيدا کرد که يافته هايش در آثار به جا مانده از او مکتوب باقي مانده است. او در سال 984 کتاب معروفش را که صورالکواکب ((Book of fixed stars نام دارد به رشته تحرير در آورد و در آن بسياري از کارهايش را همراه با تصوير تشريح کرد.در اين کتاب او ستارگان را با نامهاي عربيشان مشخص کرده و جدولي از قدرهاي دقيق ستارگان هر صورت فلکي و نماي صورت فلکي ارايه کردهاست. در توصيفات و تصاويري که از صورت فلکي آندرومدا کشيده است به يک ابر کوچک اشاره نموده که در حقيقت همان کهکشان آندرومدا يا 31M است. البته ظاهراً منجمان اصفهاني سال ها قبل از صوفي به حضور آن «ابر» در صورت فلکي آندرومدا پي برده بودند.
صوفي در صورالکواکب به 9 جرم زير اشاره کرده و از آنها را «سحابي» قلمداد کرده است:
1) خوشه دوتائي X&H يا 869/884 NGC (خوشه باز)
2) خوشه کندوي عسل يا 44M (خوشه باز) در صورت فلکي خرچنگ
3) 7M (خوشه باز) در صورت فلکي عقرب
4) ستارگان نو ـ 1 و نو ـ2 در صورت فلکي قوس
5) ستارگان لاندا، في ـ 1 و في ـ 2 در صورت فلکي جبار
6) خوشه چوب لباسي يا 399 Cr (خوشه باز) در صورت فلکي سهم
7) کهکشان آندرومدا يا 31 M در صورت فلکي آندرومدا
8) 2391 IC (خوشه باز) در صورت فلکي بادبان
9) 2669 NGC (خوشه باز) در صورت فلکي بادبان
در اروپا مشاهدات صوفي تا زمان اختراع تلسکوپ ناشناخته باقي مانده بود، طوري که سيمون ماريوس (Simon Marius) سحابي آندرومدا (کهکشان آندرومدا) را در سال 1612 و با يک تلسکوپ معمولي مجدداً کشف کرد.
تعيين اندازه نصف النهار شهر شيراز و ابداع علم نورسنجي در ستارگان از ديگر کارهاي علمي ارزشمند اوست.
انجمن بين المللي نجوم به پاس تجليل از خدمات علمي صوفي، يکي از دهانه هاي ماه را به نام او ثبت نمود: دهانه صوفي ((Azophi در عرض جغرافيائي 1/22 درجه جنوبي و 7/12 شرقي واقع شده و 47 کيلومتر قطر دارد.(نام علمي عبدالرحمان صوفي در کتابهاي اروپايي باعنوان «Azophi» آمده است.)
در دانشنامه اخترشناسي آکسفورد (چاپ ۲۰۰۲) که به سرپرستي پاتريک مور تدوين شده، آمدهاست:
صوفي رازي در ايران به دنيا آمد و در ايران هم زندگي کرد. البته کتاب صورالکواکب را به زبان عربي نوشته که اين دليل بر عرب دانستن او نميشود. چرا که در آن زمان براي حفظ اثر علمي بايد به عربي مينوشتند. کتاب «صور الکواکب الثابته» بعدها توسط خواجه نصيرالدين طوسي (سازندهٔ رصدخانه مراغه در ۷۵۰ سال پيش) به فارسي ترجمه شد.
در کتاب تاريخ نجوم اسلامي نوشتهٔ آلفونسو نلينو و ترجمهٔ احمد آرام تعريفي از اعراب ارائه شدهاست. نويسنده در اين کتاب معتقد است که منظور از اعراب، تمام کساني هستند که در ممالک اسلامي با زبان عربي کار ميکردند يعني مينوشتند، ميخواندند و غيره. چه عرب، چه ايراني، چه اندلسي و چه مسلمان و مسيحي با اين تعريف ميتوانند از اعراب و عربيزبان محسوب شوند.
از سال ۱۳۸۵ خورشيدي انجمن نجوم ايران-شاخه آماتوري رقابتي رصدي را به ياد بود اين رصدگر بزرگ ترتيب دادهاست که مشابه با رقابت ماراتن مسيه، رصدگران بايد در طول يک شب ۱۲۴ جرم غيرستارهاي از جمله اجرام صوفي (به جز ابر ماژلاني که از ايران قابل رصد نيست) را رصد کنند.
در موزه قاهره، يک کره ستارهشناسي از جنس نقره که شاهکاري است از صوفي، نگهداري ميشود.
اين منجم بزرگ در8 محرم سال 376 هجري قمري برابر با 25 مه 986 ميلادي در شهر شيراز ديده از جهان فروبست و در همان شهر به خاک سپرده شد.
ويکي پديا
