عمليات ثامن الائمه (اوضاع نظامي و سياسي قبل از عمليات)

[Hadi1001]

عمليات ثامن الائمه(ع)

(شكستن محاصره آبادان)

اوضاع سياسي ونظامي در آستانه ي عمليات

عمليات ثامن الائمه نخستين عمليات گسترده در مرحله جديد جنگ، پس از خلع بني صدر از فرماندهي كل قوا محسوب مي شد. كه نيروهاي خودي در آن با شيوه اي نو دست به تهاجم عليه نيروهاي نظامي عراق زدند. عمليات ثامن الائمه در موقعيتي استثنايي و بحراني طرح ريزي شد، زيرا اوضاع سياسي كشور با توجه به تلاش جبهه متحد ضدانقلاب بسيار ملتهب بود. چنانكه در خرداد1360 در پي اوج گيري درگيري هاي داخلي، منافقين با ورود به فاز نظامي، قيام مسلحانه عليه نظام جمهوري اسلامي را آغاز كردند. فراخواني امام براي مقابله با اين جريان، منجربه حضور گسترده و فعال مردم در صحنه انقلاب و همچنين جبهه هاي نبردشد. گرچه بني صدرهمراه رجوي فرار كرد ولي اين امر به منزله پايان بحران سياسي نبود، زيرا گسترش ترور و انفجار، حوادثي چون فاجعه هفتم تير و هشتم شهريور را به وجود آورد كه اين حوادث هر چند موجب تثبيت اوضاع داخلي به سود نيروهاي انقلابي شد، ولي زيان هاي جبران ناپذيري را نيز بر جاي نهاد و به علاوه بازتاب بسيار نامطلوبي دررسانه هاي جهان داشت. چنانكه اكثررسانه هاي جهان تا آستانه عمليات ثامن الائمه(ع) ايران را از لحاظ نظامي،ناتوان، از جنبه اقتصادي ورشكست و از حيث سياسي بحران زده ارزيابي مي كردند.

از جمله موضوعاتي كه رسانه هاي خارجي به آن مي پرداختند، چنين بود:

1- بركناري بني صدروفراراو به همراه رجوي و تأثيرات امنيتي آن.

2- بزرگ نمايي تظاهرات و اغتشاشات ضد دولتي توسط گروه هاي ضدانقلاب(به خصوص سازمان مجاهدين خلق(منافقين))

3- تبليغات گسترده مبني برنقض حقوق بشردر ايران.

4- گزارش ها و تحليل هاي متعدد درباره ناتواني ارتش در مقابله با تهاجمات ارتش عراق.

5- تبليغات گسترده درباره وجود اختلاف سپاه با ارتش.

6- دامن زدن به شايعه خريد سلاح از اسرائيل به وسيله ايران.

7- تخطئه انديشه فكري و انقلابي امام خميني.

8- ادعاي ورشكستگي اقتصادي ايران.

چگونگي انتخاب منطقه عمليات

رژيم عراق بعد از اشغال خرمشهر، محاصره آبادان را نيز برگ برنده اي در دست خود تلقي مي كرد و صدام گاه وبي گاه ادعا مي كرد كه هر موقع لازم بداند آبادان را هم تسخيرخواهد كرد. لذا محاصره ي آبادان از آغاز تهديدي بالقوه و جدي براي آبادان به شمار مي رفت. پس از ناكامي عمليات هايي كه با فرماندهي بني صدر براي شكست محاصره آبادان صورت گرفت با توجه به اهميت و ارزش منطقه، موقعيت نيروهاي خودي و وضعيت زمين و نحوه ي استقرار دشمن، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي از فروردين 1360 طرح ريزي عمليات در اين منطقه را به طور جدي آغاز كرد به خصوص كه امام خميني نظر صريح خود را مبني بر ضرورت شكستن حصر آبادان اعلام كرده بود.

به حال، پس از يك ماه، مراحل طرح ريزي و سپس پيگيري تصويب عمليات با تركيب برادران محسن رضايي،رحيم صفوي، حسن باقري، غلامعلي رشيد و سرهنگ صياد شيرازي به شكل جدي تري ادامه يافت. همچنين، پس از ملاقات سرهنگ صياد شيرازي با رئيس وقت شوراي عالي دفاع(آيت الله خامنه اي) و اخذ تدبير از ايشان، قرار شد اين عمليات به صورت مشترك با نيروهاي ارتش انجام شود.

در اين ميان، برادران رحيم صفوي، غلامعلي رشيد و حسن باقري نخستين طرح پيشنهادي منسجم و كامل عمليات را در اوايل خرداد1360 براي بني صدر تشريح كردند. نماينده سپاه نيز طرح را در جلسه اي كه نماينده حضرت امام،آقاي هاشمي، فرمانده وقت نيروي زميني ارتش و ساير اعضاي شوراي عالي دفاع حضور داشتند،ارائه كرد كه مورد تصويب قرار گرفت. در اين حال، فرمانده وقت نيروي زميني ارتش با توجه به اينكه لشكر77 خراسان مسؤوليت اين منطقه را بر عهده داشت، گفت: "لشكر77 بايد اين طرح را قبول كند؛ " در پي اين تصميم و با تلاش ها و اقداماتي كه صورت گرفت، سرانجام لشكر77 طرح را پذيرفت و براي شركت در اجراي آن متقاعد شد.

در اواخر سال خرداد 1360 جلسه ديگري با شركت جانشين رئيس ستاد مشترك ارتش، فرمانده نيروي زميني، فرماندهان لشكرهاي92،77،21،16، ارتش و فرمانده سپاه پاسداران خوزستان و با حضور حجت الاسلام اشراقي نماينده حضرت امام و دكتر چمران در دفتر فرماندهي لشكر92 زرهي اهواز تشكيل و درباره چگونگي ادامه نبرد بحث شد. در اين جلسه فرمانده نيروي زميني ارتش بر پايه طرح جديد سپاه، بر شكستن محاصره آبادان تأكيد داشت حال آن كه جانشين رئيس ستاد مشترك ارتش بر حمله به بستان به عنوان تقدم نخست، پافشاري مي كرد.

بدين ترتيب، توافق لازم به دست نيامد، ولي سپاه به تلاش هاي خود ادامه داد، چنان كه در9تير1360- يعني ده روز پس از جلسه بررسي طرح هاي ياد شده- فرمانده سپاه پاسداران خوزستان طرحي را ارائه كرد كه مربوط به عمليات آفندي قاطع در منطقه ماهشهر و آبادان بود. اين طرح قابل اجرا تشخيص داده شد، اما به سبب مشكلاتي كه وجود داشت، اجراي آن تا شهريور1360 مسكوت ماند.

در اين باره آقاي هاشمي رفسنجاني در يادداشتهاي خود نوشته است:

(( در جلسه شوراي عالي دفاع در ستاد مشترك ارتش، تيمسار فلاحي مي گويد: آقاي ظهير نژاد فرمانده نيروي زميني معتقد به حركت ارتش نيست و بهتر مي داند وضع كنوني محفوظ بماند و نامه اي از سرهنگ يعقوب حبشي از افسران ستاد نيروي زميني خواند كه ارتش را در وضع كنوني قادر به اخراج ارتش عراق نمي داند.))

اين وضع در حالي است كه برخي از نيروهاي انقلابي ارتش خواهان تغييرات اساسي در كادر فرماندهي نيرو در ارتش بودند. به هر صورت،از اوايل شهريور1360 بار ديگر مقدمات اجراي عمليات فراهم و طرح به واحدها و قرارگاه ها ابلاغ شد.

موقعيت منطقه

منطقه عمليات ثامن الائمه(ع) در شرق رودخانه كارون و در حد فاصل شمال شهرآبادان و جنوب منطقه دارخوين قرار داشت و شامل سرپلي به وسعت حدود 130 كيلومتر مربع مي شد كه در اشغال نيروهاي عراقي بود. عوارض حساس منطقه، رودخانه كارون و دو جاده اهواز- آبادان و ماهشهر- آبادان بودند و عوارض مصنوعي منطقه نيز بيشتر شامل مواضع و استحكامات دشمن نظير خاكريزهاي متعدد، مواضع تانك، سنگرهاي و انفرادي مي شدند. با توجه به اهميت دو پل قصبه و حفار براي دشمن كه به منزله معبر و محل اتصال عقبه هاي او در شرق كارون به شمار مي رفت، مواضع و استحكامات فراوان و نيروي رزمي بسياري در اين دو محور مستقر بودند.

وضعيت دشمن

دشمن براي استقرار در منطقه سرپل، واقع در شرق رودخانه كارون دچار تناقض بود؛ از يك سو به دليل اهميت منطقه و ضرورت حفظ آن مي بايست از نيروي بسياري استفاده مي كرد و از سوي ديگر،با توجه به محدوديت عقبه خود، تجمع اين ميزان نيرو برايش ناممكن بود. درعين حال، شناخت عراقي ها از توان نيروهاي خودي در عقب راندن دشمن- به ويژه پس از ناكامي ارتش در عمليات هاي3 آبان 1359 و 20 دي 1359- آنها را مطمئن كرده بود كه مورد تعرض جدي قرار نخواهند گرفت. استعداد و آرايش يگان هاي دشمن در اين منطقه برابر اسناد به دست آمده از تيپ8 مكانيزه ارتش عراق در26 مرداد1360 عبارت بودند از:

1- تيپ 8 مكانيزه ازلشكر3 زرهي كه با سه گردان مكانيزه و يك گردان تانك در شمال سرپل و جنوب سلمانيه مواضع پدافندي را اشغال و تحكيم كرده بود.

2- تيپ 6 زرهي از لشكر3 زرهي كه با سه گردان تانك و يك گردان مكانيزه در قسمت مركزي و شرقي سرپل، در شمال جاده ماهشهر- آبادان مستقر بود.

3- تيپ 44 پياده، از لشكر 11 پياده، كه با يك گردان، تحت امر لشكر 3 زرهي در قسمت جنوبي منطقه سرپل و جنوب جاده ماهشهر- آبادان پدافند مي كرد.

4- تيپ 12 زرهي از لشكر3 در غرب كارون در احتياط قرار داشت و گردان هاي تانك الطارق و سيف سعد و چند گردان جيش الشعبي، گردان پياده از تيپ 44 و گردان 1 از 33 نيروي مخصوص نيز در منطقه شرق كارون استقرار داشتند.

5- استعداد دشمن در اين منطقه برابر يك لشكر تقويت شده بود، ضمن اينكه فرمانده سپاه سوم عراق مي توانست از احتياط لشكرهاي 5 مكانيزه و 9 زرهي كه در جنوب غربي اهواز و سوسنگرد مستقر بودند، براي تقويت لشكر3 زرهي استفاده كند.

طرح عمليات

الف- اهداف و مأموريت

هدف اصلي عمليات، انهدام نيروهاي دشمن در شرق رودخانه كارون و تصرف و تأمين منطقه بود. در طرح اوليه سپاه آمده بود:

(( سپاه پاسداران انقلاب اسلامي مستقر در آبادان و دارخوين و ماهشهر مأموريت دارند تا با هماهنگي و همكاري كامل لشكر77 پياده خراسان در ساعت(س) روز(ر) از محور فياضيه و دارخوين به طور گسترده و از سه محور ايستگاه 12 و ايستگاه7 و جاده ماهشهر- آبادان تك نمايند و نيروهاي دشمن را كه از كناره كارون تا جاده ماهشهر- آبادان گسترش دارند، به طور كامل محاصره و بعد از انهدام دشمن، در منطقه متصرفه پدافند نمايند.))

فرماندهان نظامي اميدوار بودند با اجراي عمليات ثامن الائمه(ع) تهديد دشمن براي تصرف آبادان- كه عراق آن را به صورت اهرم فشاري عليه ايران در تبليغات خود مورد استفاده قرار مي داد- خنثي شود. همچنين پس از پاكسازي شرق رودخانه كارون، نيروهاي خودي از خطوط پدافندي آزاد مي شدند و امكان به كارگيري آنها در مراحل بعدي آزادسازي مناطق اشغالي، فراهم مي گرديد.

ب- سازمان رزم

تركيب نيروهاي عمل كننده در اين عمليات، شامل ارتش، سپاه، بسيج و نيروهاي ژاندارمري چنين بود:

- لشكر77 شامل سه تيپ و در مجموع9 گردان نيروي پياده.

- سپاه پاسداران انقلاب اسلامي با16 گردان نيروي پياده كه در سازمان سه قرارگاه تيپي عمل مي كرد.

- تيپ37 زرهي شيراز.

- گردان 251 تانك از لشكر 16 زرهي.

- گردان 107 ژاندارمري.

- گروه رزمي291 تانك.

- جهادسازندگي، علاوه بر احداث جاده وحدت در فروردين 1360،امور مقدماتي مهندسي عمليات را انجام داد.

ج- طرح مانور

براي اجراي عمليات، چهار محور طراحي شده بود: دارخوين، فياضيه، ذوالفقاريه(ايستگاه 7و12) و جاده ماهشهر- آبادان. در اين ميان محور دارخوين و محور فياضيه با هدف تصرف و تأمين پل هاي حفار و قصبه داراي اهميت بيشتري بودند و در صورت برخورداري نيروهاي خودي از سرعت عمل، امكان انهدام و اسارت بسياري از افراد دشمن در اين دو محور وجود داشت؛ و همين ضرورت، در آرايش نيروها مؤثر بود، كه به اين ترتيب مشخص شد:

محور دارخوين- محمديه: پنج گردان پياده و يك دسته زرهي از سپاه پاسداران و سه گردان پياده و يك گردان تانك از ارتش.

محور ذوالفقاريه: پنج گردان پياده و گروه خمپاره انداز از سپاه پاسداران و دو گردان پياده و گردان

سوار زرهي از ارتش.

محور جاده ماهشهر- آبادان: يك گردان پياده و يك گروه خمپاره انداز از سپاه پاسداران و يك گردان از ژاندارمري.

(( جزئيات طرح براي اجراي حمله به منطقه سرپل دشمن در شرق كارون چنين بود كه تيپ2 پياده كه شامل سه گردان پياده ارتش و چهار گردان پاسدار و يك گردان تانك كه يك گروهان اضافي نيز داشت و درخط تماس با دشمن در شمال بهمنشير دفاع مي نمود، از منطقه فياضيه در شرق كارون و شمال بهمنشير به نيروهاي متجاوز عراق حمله مي كرد و حاشيه شرقي پل حفار را كه به وسيله نيروهاي عراقي بر روي كارون برقرار شده بود، تصرف پل را كنترل مي نمود و نيروهاي دشمن را در منطقه عملياتي منهدم مي كرد و كرانه شرقي رودخانه كارون را تأمين مي نمود. تيپ1 پياده با دو گردان پياده ارتشي و يك گردان سوار زرهي و شش گردان پاسدارابتدا از مواضع پدافندي يگان هاي تيپ 2 پياده در شمال بهمنشير و در منطقه ذواافقاري از خط عبور مي كرد و نيروهاي دشمن را در جنوب جاده آبادان- ماهشهر منهدم مي كرد و سپس حمله را با يك چرخش ملايم از شرق به غرب، به سمت شمال غربي ادامه مي داد و نيروهاي دشمن را در شمال جاده ماهشهر- آبادان در منطقه مسؤوليت خود منهدم مي ساخت. اين تيپ مأموريت داشت، هر گونه عكس العمل شديد دشمن را در محور آبادان- ماهشهر خنثي و جناح شرقي منطقه عمليات را تأمين نمايد. تيپ3 پياده كه از منطقه گيلان غرب به خوزستان تغيير مكان يافته بود، به صورت احتياط لشكر بود و مأموريت داشت از مواضع پدافندي گروه رزمي291 تانك در جنوب سلمانيه از خط عبور كند و از شمال به جنوب پيشروي نمايد و پل غصبه را بر روي رودخانه كارون كه به وسيله نيروهاي عراقي بر قرار شده بود، تصرف و منطقه مسؤوليت خود را از وجود دشمن پاك نمايد. اين تيپ شامل دو گردان پياده ارتش، پنج گردان پاسدار و حدود يك گردان تانك بود. سپاه پاسداران نيزحداكثر امكانات آن روز خود را براي عمليات آماده كرد و15 گردان پاسدار وارد ميدان نبرد كرد.))

(( نكته اي كه لازم است روي آن تأكيد شود، حضور سپاه پاسداران به صورت فعال و مؤثر و قدرتمند در اين عمليات بود... براي عمليات ثامن الائمه(ع)،15 گردان توسط سپاه آماده شده بود، در نتيجه مي توان گفت توان رزمي سپاه پاسداران و نيروهاي مردمي در عمليات ثامن الائمه(ع) به ده برابر افزايش يافته بود ويا به عبارت ديگر، با بهره برداري از نيروي عظيم بسيج مردمي توان رزمي نسبي در جبهه بالا رفته بود واين امر كليد موفقيت نيروهاي مسلح ايران در عمليات ثامن الائمه(ع) و عمليات هاي بعد از آن مانند طريق القدس و فتح المبين و بيت المقدس گرديد.))

عمليات ثامن الئمه(ع) با هدف شكستن محاصره آبادان و انهدام نيروهاي دشمن در شرق رودخانه كارون، پس از آماده سازي مقدمات آن، آغاز شد.

شرح عمليات

در ساعت1 بامداد5/7/1360 عمليات شكستن محاصره آبادان با رمز"نصر من الله و فتح قريب" آغاز شد و نيروهاي عمل كننده از تمام محورهاي مشخص شده به دشمن هجوم بردند.

الف) محور جبهه دارخوين

در اين جبهه تيپ8 مكانيزه ارتش عراق استقرار داشت؛ آرايش آن به سمت شمال بود و سه خط پدافندي داشت كه جلوي خط اول مين ضد تانك و ضد نفر چيده بود. پشت هر يك از خطوط اول تا سوم يك گردان مكانيزه مستقر بود. خط پدافندي خودي با خط اول عراق حدود7 كيلومتر فاصله داشت. پس ازاينكه گروه مهندسي7 معبر در ميدان مين باز كرد، نيروهاي تك ور همزمان به هرسه خط پدافندي دشمن حمله كردند؛ در حالي كه در امتداد نهر شادگان نيز نيروهاي دشمن از سمت راست خود هدف حمله قرار گرفته بودند. مقاومت نيروهاي عراقي در حد فاصل كارون و جاده آبادان- اهواز موجب پايداري خط اول دشمن شده بود، اما پيشروي رزمندگان در محور نهر شادگان- كه گردان صلاح الدين را شكست داده و تا ساعت3:30 بامداد پس از 5 كيلومتر پياده روي به جاده رسيده بودند – عقبه نيروهاي در حال مقاومت دشمن در جنوب محمديه را به خطر انداخت. در حالي كه نيروهاي دشمن در خط اول محور محمديه مقومت مي كردند، خط سوم آنها از پهلو هدف حمله قرار گرفت و عراقيها به محاصره درآمدند. نيروهاي محور شادگان سپس با پيشروي به سمت كارون، تا ساعت 5 صبح و روشن شدن آسمان، عقبه دشمن را كاملاً بستند طوري كه تا ساعت 6 صبح آخرين خط ( خاكريز اول و دوم دشمن در جنوب محمديه ) پاكسازي گرديد. در ادامه عمليات، رزمندگان پس از 2 تا 5/2 كيلومتر پيش روي به پل قصبه دست يافتند و در ساعت 9 صبح در 800 متري جنوب پل پدافند كر دند و با احتياط به پل حفار نزديك شدند، در حالي كه پل مزبور همچنان در اختياردشمن بود و نبرد در جبهه فياضيه گره خورده بود. ارتش عراق كه با سقوط پل قصبه، تنها اميدش به حفظ پل حفار بود، تلاش بسياري براي تأمين اين پل مي كرد تا نيروهايش بتوانند عقب نشيني كنند.متقابلاً رزمندگان دارخوين با مشاهده عقب نشيني دشمن از طريق پل حفار، به سمت جنوب ادامه مسير داده و تا بعدازظهر به نزديكي پل رسيدند و در انتظار الحاق با نيروهاي محور فياضيه، به حفظ موقعيت پرداختند. در اين حال تانكهاي گردان المقداد، يعني آخرين واحد زرهي باقيمانده ي دشمن در منطقه، با هجوم به رزمندگان اسلام مي كشيدند آنها را از كنار پل عقب بزنند تا بتوانند خود از طريق پل به غرب كارون عقب نشيني كنند.

ب) محور جبهه ماهشهر

ارتش عراق در اين عمليات بيشترين اهميت را براي جبهه دارخوين و جبهه ماهشهر قائل بود. رزمندگان از چهار محور به خط پدافندي دشمن- كه 5/1 كيلومتر طول داشت- هجوم بردند و ضمن تصرف خط اول، از كنار جاده پيشروي كرده و نيروهاي عراقي را به محاصره درآوردند كه تعدادي از آنها فرار كردند. رزمندگان، فراريان را تا 500 متري شمال جاده تعقيب كردند كه بنا به دستور به عقب برگشته و در كنار جاده ماهشهر- آبادان پدافند كردند. صبح روز دوم رزمندگان با اقدام به پاكسازي منطقه، تانك ها و نفربرهاي به جا مانده از دشمن را جمع آوري نمودند.

ج) محور جبهه ذوالفقاري

نيروهاي عمل كننده در محور ذوالفقاري ساعت1 بامداد نزديك خاكريز اول دشمن رسيده و آن را تصرف كردند، اما تا ساعت5 نتوانستند خاكريز دوم را ساقط كنند. دشمن ابتدا با4 تانك شديداً مقاومت مي كرد و سپس با 15 تانك پاتك خنثي شد. رزمندگان در حال پيشروي بودند كه از سمت چپ مورد حمله قرار گرفتند. از اين زمان به بعد نيروهاي اين محور با محور فياضيه هماهنگ شده و به آنها دستور داده شد كه با هم پيشروي كنند. ساعت 10 خاكريز دوم سقوط كرد و حدود150 تن از نيروهاي دشمن خود را تسليم كردند. حدود ساعت 12 رزمندگان به خاكريز سوم رسيدند و ضمن پيشروي به سمت شمال، حدود 2000 تن از نيروهاي سپاه و بسيج تا نزديك پل حفار رسيده و به نيروهاي محور فياضيه براي تصرف اين پل ياري رساندند.

د) محور جبهه فياضيه

در جبهه فياضيه تيپ 6 تقويت شده از لشكر3 زرهي ارتش عراق مستقر بود. عراق در اين جبهه و در حد فاصل كارون تا جاده اهواز، سه خط پدافندي داشت كه جلوي خط اول را با مين و سيم خاردار مانع گذاري كرده بود و در پشت خاكريزها نيز با حفر كانالهاي سر پوشيده، خطوط پدافندي اش را استحكام بسته بود. در مقابل، رزمندگان جبهه فياضيه نيز موانع را شناسايي كرده و كانالهايي را حفر كرده بودند كه پيشروي نيرو ها را با استتار تا زير پاي دشمن ميسر مي كرد. در اين جبهه رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند. نيروهاي محور چپ (حاشيه كارون) پس از تصرف خاكريز اول با مقاومت شديد دشمن مواجه شدند. اين در حالي بود كه نيروهاي محور راست نيز خاكريز اول را تصرف كرده بودند، ليكن نيروهاي محور وسط به ميدان مين برخورده و نتوانسته بودند عمليات خود را آغاز نمايند. اين نيروها نيز پس از باز كردن معتبر در ميدان مين برخورده و نتوانسته بودند عمليات خود را آغز نمايند. اين نيروها نيز پس از باز كردن معبر در ميدان مين، در ساعت 3:30 بامداد توانستند به خاكريز اول دشمن برسند. در اين ميان تانك هاي خودي قادر نبودند به درستي از محورها عبور كرده و نيروهاي پياده را پشتيباني كنند. لذا تا ساعت 11 صبح غير از يك گروهان تانك از تيپ 37 زرهي شيراز كه حاشيه جاده را تأمين مي كرد، ديگر واحدهاي زرهي به خط اول دشمن نرسيده بودند.صبح روز دوم نيروهاي دشمن كه جلوي پل حفار موضع گرفته بودند، حمله اي تدارك ديده شد. در ساعت 15 درگيري شديد در اين منطقه آغاز شد كه تا ساعت 17 ادامه داشت. در اين ساعت دشمن مغلوب شد و با به جا گذاشتن بسياري از تجهيزات خود، از طريق پل حفار به غرب كارون عقب نشستند. رزمندگان خودي پس از دستيابي به پل آن را منهدم كردند و در ساحل كارون خط پدافندي تشكيل دادند.

با اجراي عمليات ثامن الائمه (ع) منطقه شرق كارون از وجود ارتش عراق پاكسازي شد و آبادان پس از 349 روز از محاصره خارج گرديد. مهم ترين دستاوردهاي اين عمليات چنين است:

1- منطقه شرق كارون به وسعت حدود 130 كيلومتر مربع به طور كامل از اشغال ارتش عراق آزاد شد.

2- شهر آبادان از محاصره خارج و خطر اشغال آن برطرف شد.

3- دو جاده مهم اهواز – آبادان و ماهشهر – آبادان از تصرف دشمن خارج شد.

4- تلاش هاي رژيم عراق براي بهره برداري سياسي و نظامي از ادامه محاصره آبادان خنثي شد.

5- بسياري از نيروها و تجهيزات ارتش عراق مستقر در شرق كارون منهدم شد.

6- نيروهاي خودي از خطوط پدافندي پراكنده و گسترده در منطقه شرق كارون آزاد شدند و با اتكا به مانع طبيعي مناسب (رودكارون) با حداقل نيرو و امكانات خط پدافندي تشكيل دادند.

در اين عمليات از ارتش عراق حدود 1500 تن كشته و حدود 1800 تن اسير شدند و همچنين حدود 90 دستگاه تانك و نفربر ، 100 خودرو، 3 هواپيما و يك هلي كوپتر و تجهيزات بسيار ديگري منهدم شد و حدود 74 دستگاه تانك و نفربر،40 خودرو و تسليحات و تجهيزات بسياري به غنيمت رزمندگان اسلام درآمد.

طراحي عمليات ثامن الائمه

علل انتخاب منطقه شرق كارون

در اين زمينه سردار صفوي در پاسخ به اين سؤال كه"اگر عدم پذيرش نيروهاي حزب الله در جنگ به پايان نمي رسيد، چه بازتابي در روند جنگ مي توانست داشته باشد؟" گفت:

(( قطعاً اگر عمليات ثامن الائمه موفق نمي شد، ورود حزب الله به جنگ با تأخير انجام مي شد. حتماً ما دوباره وارد جنگ مي شديم و حزب الله راه خودش را باز مي كرد اما قطعاً يك تأخير جدي صورت مي گرفت و ممكن بود پيروزي هاي بعدي با تأخير صورت گيرد.))



بازتاب عمليات

راديو امريكا يك روز پس از آغاز عمليات، در گزارشي گفت:

((در ايران هم زمان با انتشار گزارش هاي ضد و نقيض درباره پيروزي بزرگ ايران در جنگ يك ساله آن كشور با عراق، زد و خوردهاي شديدي در نقاط مختلف پايتخت صورت گرفت، ولي خبرگزاري رسمي عراق تصرف مجدد آبادان را توسط نيروهاي ايراني تكذيب كرده است.))

در گزارش خبري راديو بي.بي.سي با اشاره به اقدامات منافقين در داخل كشور، به طور تلويحي بر متناقض بودن اوضاع تأكيد شده بود:

(( نشانه شدت مناقشات سياسي در داخل ايران نيز از اين جا به دست مي آيد كه در زمان وقوع جنگ در آبادان، حاميان و مخالفان دولت هم در تهران به مبادله آتش دست زده اند.))

راديو صوت الجماهير(بغداد) به نقل از يك سخن گوي صلاحيت دار، اخبار شكست قواي عراق را در شرق رودخانه كارون تأييد كرد و در توجيه آن گفت(( نيروهاي نظامي ما (عراق) طبق برنامه عمومي آن وقت ( شروع جنگ)، در شرق كارون حضور يافتند و علي رغم تلاش هاي دشمن، در طول يك سال كامل در شرق كارون باقي ماندند. واحدهاي دلير ما هر بار چه به طور مستقيم و با ضد حمله، حملات دشمن را دفع مي كردند و دشمن در روزهاي اخير آسيب هايي به پل هاي ما بر روي كارون وارد ساخته و همچنين فعاليتهاي نظامي عليه ما نموده است و اين امر سبب شد تا فرماندهي كل تصميم خود را داير بر انتقال دادن واحدهاي مذكور از شرق كارون به غرب كارون اتخاذ كند.))

پس از اعتراف عراقي ها به پيروزي ايران، راديو لندن در بررسي نتيجه اين پيروزي گفت:

(( پيروزي ايران، براي صدام حسين نه تنها يك عقب نشيني نظامي است بلكه يك عقب نشيني سياسي نيز به حساب مي آيد.))

نشريه ژاپن تايمز، پس از بررسي وضعيت سياسي- نظامي ايران نوشت:

((در خاور ميانه اعتقاد راسخي وجود دارد كه جنگ پايان نخواهد يافت مگر آنكه تغييرات عمده اي در دولت ايران يا عراق و يا هر دو صورت گيرد. بدون شك صدام از وجود جنگ داخلي بين چپ گرايان و انقلابيون اسلامي در ايران خرسند است. به نظر مي رسد اين مسئله به اضافه ركود اقتصادي، رژيم خميني را محكوم به فنا كند. به هر حال، آقاي خميني ضربه هاي پياپي را پشت سر گذاشته است. جنگ با عراق يكي از عوامل ايجاد وحدت در ايران است...جنگ به بن بست كشانده شده ي ايران و عراق ديگر نگراني هايي در منطقه خاور ميانه و به طور كلي در جهان به وجود نمي آورد، اما اين درگيري هنوز توان ايجاد بحران جديدي را دارد و نمي توان آن را ناديده گرفت، يا به دست فراموشي سپرد.))

يكي از كارشناسان امريكايي مسائل نظامي در مورد بازتاب عمليات ثامن الائمه(ع)، بر اين نكته تأكيد كرد كه پيشنهاد آتش بس يك ماهه در ماه نوامر(آبان)، متأثر از پيروزي ايران در آبادان در ماه اكتبر(مهر) بود. وي درباره اهميت اين پيروزي در كتاب خود نوشت:

(( پيروزي ايران در جبهه آبادان اين حقيقت را آشكار كرد كه برتري در قدرت زرهي و هوايي مي تواند بي معنا باشد. علاوه براين، پيروزي در آبادان هشدار براي غرب بود. حتي اگر نيروهاي غربي كه احتمالاً كارآمدتر از نيروهاي عراقي در استفاده از قدرت هوايي و سلاحهاي سنگين بوده باشند، در مقابله با نيروهاي ايران باز هم با مشكلي كه عراق گريبانگير آن بود مواجه مي شدند، خصوصاً اين كه دولتهاي غربي از لحاظ سياسي آمادگي پذيرش تلفات سنگين در يك جنگ كم شدت را ندارند. ))

كردزمن كارشناس آمريكايي امور نظامي، ماهيت شكل گيري نوع جديدي از جنگ را مورد توجه قرار مي دهد كه شكست حصر آبادان نقطه آغاز تحقق آن بود. وي سپس مي نويسد: (( هنوز مشخص نشده است كه ايرانيان چگونه به اين پيروزي دست يافتند.))

امام خميني با شناخت خود از روند تحولات، چند حركت را به موازات هم اداره و هدايت كردند. امام، انتخاب رياست جمهوري را به عنوان"يك امر حياتي براي جمهوري اسلامي" ارزيابي كرده و حضور مردم را در صحنه ضروري و تعيين كننده خواندند. ايشان در ديدار با فرماندهان نظامي- پس از سقوط هواپيماي فرماندهان نظامي- فرمودند:

(( به انتخابات نظر كنيد مي فهميد كه ايران پايدار خواهد ماند...وقتي مي توانند كودتا يا حمله كنند كه ملت در صحنه نباشد، ولي وقتي ملت در صحنه بود، چه كاري از آنان ساخته است و در اين جنگ فهميده شد كه ملت بي طرف نيست. ملت و ارتش ما قوي است و به خوبي مملكت را مي تواند حفظ كند.))

امام خميني در17 مهر1360، ده روز پس از عمليات ثامن الائمه(ع) و سقوط هواپيماي فرماندهان نظامي، در حكم تنفيذ رياست جمهوري آيت الله خامنه اي فرمودند:

(( شركت بي سابقه مردم كشور اميد بدخواهان را مبدل به يأس و طمع آزمندان را براي هميشه بريامام در جاي ديگري از اين حكم فرمودند:

(( شركت عمومي ملت شجاع و متعد در انتخابات و پيروزي هاي پي در پي قواي مسلح در جنوب و غرب و حضور مداوم ملت در سرتاسر كشور...كاخ هاي تخيلي آنان را فرو ريخت.))

امام در پاسخ به تلگرام فرماندهان در مورد پيروزي در عمليات ثامن الائمه(ع)، پيامي صادر فرمودند كه در واقع چارچوب و خط مشي قواي نظامي را مشخص كرد؛ امام اظهار اميدواري كردند:

(( آخرين پيروزمندي را كه بيرون راندن نيروهاي متجاوز كافر سرزمين هاي ميهن ما است، ملت شريف به زودي مشاهده كند.))

سردار محسن رضايي در زمينه تبيين استراتژي جنگ، و تأثيرات ناشي از تحولات سياسي- نظامي

مي گويد:

(( دو كار اساسي انجام شد: يكي در عمليات و يكي درسازماندهي. در عمليات، طرح ريزي سلسله وار صورت گرفت، يعني در حقيقت استراتژي نظامي شكل گرفت، دوم در سازماندهي، سپاه رفت به دنبال اينكه يك سازمان رزم براي خودش فراهم كند. اين دو از اولين تحولات پس از عمليات ثامن الائمه(ع) است.))

سردار غلامعلي رشيد نيز درباره ي سازمان رزم سپاه و اقداماتي كه انجام شد، مي گويد:

(( سال دوم جنگ را سال رشد و تثبيت سپاه نام گذاري كرديم. بعد از عمليات ثامن الائمه(ع)، كلاهدوز شهيد شد. آقا رحيم رفت تهران كه مسؤول طرح عمليات بشود، من هم به حكم فرمانده كل سپاه مسؤول عمليات جنوب شدم...يادم هست كه با شهيد باقري نشسته بوديم به فكر تشكيل تيپ افتاديم و اينكه بعد از اين، براي انجام عمليات بعدي(طريق القدس) ما نيروي زيادي نياز داريم و بايد تيپ درست كنيم.))

در عمليات ثامن الائمه(ع) نيروهاي سپاه با سازمان گردان وارد عمل شدند و مفهوم تيپ پس از اين عمليات شكل گرفت. درباره تشكيل تيپ ها و نام گذاري آنها، سردار رشيد مي گويد:

(( بيشتر اعداد ما براي نام گذاري مايل به اعداد تيپ هاي عراقي بودند تا ارتش خودمان. ارتش خودمان شماره هاي64،81،92 وكلاً اعداد بالاتر از 40،30 را استفاده كرده اند ولي عراقي ها 1 و 2 تا 12؛ ما آمديم بين اينها را انتخاب كرديم و حداكثر را 41 گذاشتيم، اول كه حكم داديم تيپ هاي 14،25،8 تشكيل شد.))

برادر محسن رضايي در توضيح اين اقدامات مي گويد:

(( ما بچه هاي سپاه را كاملاً جدا كرديم و گفتيم شما يك تيمي بشويد، طراحي عمليات بكنيد و برادران ارتش هم يك تيم درست كنند و به صورت جداگانه، طراحي عمليات كنند، ولي بعد، در جلسه مشترك نظرمان را بگوييم، آنها هم نظرشان را بگويند. علت اين تفكيك به خاطر اين بود كه مي خواستيم به سپاه شكل بدهيم، يك سازمان درست كنيم. اينكه همين طوري بنشينيم در جلسات و معلوم نباشد كي چه مي گويد، اين يعني اينكه هيچ وقت سپاه راه نيفتد و سازمان رزم سپاه شكل نگيرد، بنابراين، اولين تفكيك را ما قبل از عمليات طريق القدس انجام داديم و گفتيم سپاه با هويت سپاهي گري بايد طرح ريزي كند و ارتش هم با هويت ارتشي گري طرح ريزي كند. برادرمان صياد خيلي مخالف بود، ولي ما حكم گرفتيم و گفتيم نه.))

سردار رضايي در مورد طرح ريزي عمليات، و جلسات مربوط به آن مي گويد:

(( جلسه اي در پايگاه منتظران شهادت- گلف سابق- گذاشته شد و با برادران صحبت كرديم كه اين طور درست نيس كه ما مي آييم براي يك عمليات اين جا مي نشينيم، ما بايد يك سلسله عمليات هايي را طرح ريزي كنيم.))

سردار رضايي همچنين در مورد نتيجه اين تلاشها و طرح ريزي سلسله عمليات هاي دوازده گانه ي كربلا مي گويد:

(( بعد از عمليات ثامن الائمه(ع) ما وارد دوران جديد و يك استراتژي جديد شديم كه قرار شد در مرحله12 عمليات شامل كربلاي1 تا 12 عمليات اولين عمليات هاي منظمي بودند كه از يك جايي شروع مي شد و به جايي ختم مي شد و پشت سر هم انجام مي گرفت. مشخص بود هر عمليات كجا صورت مي گيرد، حتي اسم گذاري هم شده بود.))

اهداف مورد نظر در استراتژي جديد كه بر پايه تركيب و هماهنگي ارتش و سپاه تدوين شده بود، عبارت بودند از:

الف) انهدام نيرو و امكانات دشمن براي كاهش توان نظامي عراق.

ب) آزادسازي نيروهاي خودي از خطوط پدافندي و تمركز قوا براي اجراي عمليات در ساير مناطق اشغالي.

ج) آمادگي براي حمله نهايي و تعيين كننده به دشمن.

پيام امام خميني به مناسبت شكست محاصره آبادان

بسم الله الرحمن الرحيم

تيمسار سرتيپ فلاحي،تيمسار ظهيرنژاد، و جناب آقاي محسن رضايي- ايدهم الله تعالي

تلگراف شما در خصوص فتح بزرگ كه خداوند تعالي نصيب ارتش، نيروي هوايي و هوانيروز، سپاه پاسداران، بسيج، ژاندارمري، فدائيان اسلام، و ساير نيروهاي مردمي فرموده و محاصره آبادان به طور كامل شكسته شده است واصل گرديد. اينجانب اين پيروزي بزرگ را به فرماندهان تمامي نيروهاي مسلح و به سربازان ارجمند و سپاهيان نيرومند تبريك مي گويم. واميد است اين سرافرازي ها را كه براي اسلام و ميهن فراهم مي كنند منظور نظر مبارك ولي الله الاعظم، بقيه الله- ارواحنا الفداء- باشد. و آخرين پيروزمندي را كه بيرون راندن نيروهاي متجاوز كافر از سرزمين هاي ميهنمان است، ملت شريف به زودي مشاهده كند. اينجانب به اسم ملت بزرگ ايران از رزمندگان دلير ارتش و سپاه و ديگر قواي مسلح- ايدهم الله تعالي- تقدير و تشكر مي كنم. از خداوند متعال توفيق، نصرت و عظمت اسلام و مسلمين و به خصوص نيروهاي مسلح اسلامي را خواستار است.

والسلام عليكم. روح الله الموسوي الخميني

5 مهر1360

متن تلگراف فرماندهان عمليات ثامن الائمه(ع) به امام خميني:

بسم الله الرحيم، محضر مبارك حضرت امام خميني رهبر كبير انقلاب و بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران و فرمانده كل قوا. در اجراي فرمان آن امام امت، داير بر شكستن محاصره آبادان و انهدام نيروهاي متجاوز در شرق رود كارون و بر اساس طرح پيشنهادي نيروي زميني و سپاه در شورايعالي دفاع كه در حضور جنابعالي ارائه و مورد تصويب قرار گرفت، در سحرگاه روز پنجم مهرماه با شركت لشكر77 تقويت شده ي خراسان و سپاهيان پاسدار انقلاب و نيروي هوايي و هوانيروز و ژاندارمري و فدائيان اسلام و ساير و نيروهاي مردمي، اجرا و ظرف چند ساعت با اجراي يك مانور ماهرانه نيرويي از دشمن متجاوز عراق به استعداد يك لشكر تقويت شده اسير و مجروح و منهدم و متواري گرديد و شمال آبادان و شرق رود كارون باز پس گرفته شد و به طور كلي محاصره ي آبادان شكسته شد. ارتش جمهوري اسلامي ايران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامي اين پيروزي را مرهون لطف خداوند و رهنمودهاي امام امت مي دانند و اين پيروزي را به امام امت و ملت ايران تبريك عرض مي كنند.

((جانشين رئيس ستاد مشترك ارتش جمهوري اسلامي ايران،سرتيپ فلاحي؛فرمانده نيروي زميني ارتش جمهوري اسلامي ايران،سرتيپ قاسم علي ظهيرنژاد؛فرمانده ي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي،محسن رضايي.))

مجله پانوراما چاپ ايتاليا با استناد به گزارش سرويس هاي مخفي غرب نوشت:

(( صد گروه ضد حكومت اسلامي در ده استان كشور از آذربايجان گرفته تا كردستان و سيستان وبلوچستان پايگاه هاي مستحكمي دراختيار دارند به طوري كه پرسنس اشرف پهلوي و عراقي ها در همه اين جنبش ها 50 ميليون دلار سرمايه گذاري كرده اند...طبق محاسبات متخصصان غربي در تهران، شمارش معكوس در ايران از هم اكنون آغازشده است و احتمال دارد درگيري بين پرزيدنت بني صدر و رهبران انتگراليست اسلامي پس از درگذشت(امام) خميني به بروزيك واكنش غير قابل كنترل منجرگردد. در اين باره نخست مبارزات خونين بر سر كسب قدرت و سپس برخوردهاي بين احزاب و... سرگرفتن حمله شديد عراق و در پايان همه اينها تجزيه خاك ايران تحقق مي پذيرند.))

برخي رسانه هاي غربي اقدامات نيروهاي امنيتي ايران را در دستگيري ضدانقلانيون- كه با استراتژي مبارزه مسلحانه عليه نظام جمهوري اسلامي قصد ترورو ايجاد رعب و وحشت در جامعه داشتند- عملي نافض حقوق بشراعلام نمودند و پيامد آن را وحدت بيشتر نيروهاي معارض و سرنگوني نظام جمهوري اسلامي پيش بيني كردند.

روزنامه الاهرام در اين باره نوشت:

((مقامات ايراني حملات خود را جهت دستگيري مخالفان همزمان با اجراي احكام اعدام به صورت بي سابقه ادامه مي دهند. رهبران مخالفان از پاريس(بني صدر و رجوي) كه اعضاي آنان متشكل از هزاران نفر مي باشد از مرزهاي تركيه و ايران آماده حمله همه جانبه براي سرنگوني رژيم خميني مي شوند.))

مجله تايم نيز از قول مسعود رجوي نوشت:

(( خميني خيلي ضعيف است...90 درصد از رهبري خميني ازبين رفته است...مردم واقعاً خوشحالند و به ما(من و بني صدر) تبريك مي گفتند. ما (اكنون) در خط حمله هستيم و خميني در خط دفاع.))

و سرانجام نشريه فايننشال تايمز(چاپ انگلستان) نوشت:

(( تمام اين مسائل احتمالاً بسياري از مقام هاي كشورهاي غربي را برآن داشته تا اميدوار باشند كه انقلاب اسلامي رو به اضمحلال است و بر اثر گروهي و آشفتگي اقتصادي،ايران تجزيه خواهد شد.))

بحران داخلي كه حاصل اقدامات گروه هاي ضدانقلاب با پشتيباني رژيم عراق و غرب و آمريكا بود، همراه تبليغات گسترده ي رسانه هاي غربي و همچنين اوضاع نامناسب جبهه هاي جنگ و استقرار قواي دشمن در سرزمين هاي جمهوري اسلامي و عدم تحرك لازم براي بيرون راندن نيروهاي مهاجم، در آستانه عمليات ثامن الائمه، موقعيت نظام جمهوري اسلامي را چنان متزلزل ترسيم كرده بود كه اكثر دشمنان و حتي خيلي از غير دشمنان، انتظار فروپاشي اين نظام را مي كشيدند.

اين وضعيت ارتش عراق را نيز اميدوار كرده بود تا با ادامه استقرار نيروهاي خود در شرق رودخانه كارون و محاصره آبادان در انتظار گشايشي فوق العاده براي بن بست جنگ باشد. اين تلقي زماني بيشتر قوت گرفت كه نيروهاي عراقي توانستند عمليات رزمندگان(موسوم به عمليات شهيد چمران) را كه در 3/5/1360 در جاده ماهشهر- آبادان با هدف شكستن حلقه محاصره آبادان به اجرا درآمد، سركوب كنند.

با اين همه دشمن در يك غفلت استراتژيك به سر مي برد. غفلتي كه ناشي از عدم دشمن از خردورزي جوهري رزمندگان و فرماندهان و مؤانست بي بديل آنان با يكديگر بود و همين توانسته بود به رغم نگراني آنان از اوضاع داخلي، مديريت عمليات را بسيار توانمند كرده و در پيروزي عمليات هاي نيروهاي انقلابي نقش بارزي ايفا كند. اين ويژگي نه تنها براي دشمن ناشناخته بود، بلكه در اردوي خودي نيز تئوريزه نشده بود و براي بسياري ملموس نبود زيرا واقعيتي بود كه با انقلاب اسلامي به وجود آمده بود.

اگرچه از جنبه ظاهري و معادلات نظامي و ابعاد فيزيكي آن، دشمن در برتري نظامي قرار داشت و رزمندگان از اين بٌعد در استضعاف كامل بودند، اما قدرت ناشي از دو پديده به ظاهر متضاد و ناهمخوان "حماسه و عرفان" كه برخرد و معنويت استوار بود، چنان قدرتي را براي رزمندگان به ارمغان آورده بود كه تحول در سازمان دهي نيروها و افزايش قدرت رزمي واحدهاي عملياتي براي قبول مسؤوليت هاي بزرگ تر در عرصه نبرد را مهيا كرد.

رژيم عراق بعد از اشغال خرمشهر، محاصره آبادان را نيز برگ برنده اي در دست خود تلقي مي كرد و صدام گاه و بي گاه ادعا مي كرد كه هر موقع لازم بداند آبادان را هم تسخير خواهد كرد. لذا محاصره ي آبادان از آغاز تهديدي بالقوه و جدي براي آبادان به شمار مي رفت. پس از ناكامي عملياتهايي كه با فرماندهي بني صدر براي شكست محاصره آبادان صورت گرفت با توجه به اهميت و ارزش منطقه، موقعيت نيروهاي خودي و وضعيت زمين و نحوه ي استقرار دشمن، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي از فروردين 1360 طرح ريزي عمليات در اين منطقه را به طور جدي آغاز كرد به خصوص كه امام خميني نظر صريح خود را مبني بر ضرورت شكستن حصر آبادان اعلام كرده بود. به هر حال، پس از يك ماه، مراحل طرح ريزي و سپس پيگيري تصويب عمليات با تركيب برادران محسن رضايي،رحيم صفوي،حسن باقري،غلامعلي رشيد و سرهنگ صياد شيرازي به شكل جدي تري ادامه يافت. پس از ملاقات سرهنگ شيرازي با رئيس وقت شوراي عالي دفاع ( آيت الله خامنه اي) و اخذ تدبير از ايشان، قرار شد اين عمليات به صورت مشترك با نيروهاي ارتش انجام شود. نماينده سپاه طرح را در جلسه اي كه نماينده حضرت امام، آقاي هاشمي، فرمانده وقت نيروي زميني ارتش و ساير اعضاي شوراي عالي دفاع حضور داشتند، ارائه كرد كه مورد تصويب قرار گرفت. فرمانده وقت نيروي زميني ارتش با توجه به اينكه لشكر77 خراسان مسئوليت اين منطقه را به عهده داشت، گفت:"لشكر77 بايد اين طرح را قبول كند؛" در پي اين تصميم و با تلاش ها و اقداماتي كه صورت گرفت، سرانجام لشكر77 طرح را پذيرفت و براي شركت در اجراي آن متقاعد شد.

منبع
[External Link Removed for Guests]