اسپارتاکوس ايراني

[Mardaviz]

اسپارتاکوس ایرانی

دکتر نوشیروان کیهانی زاده
اسپارتاكوس ايراني و بپاخيزي بردگان سياهپوست در منطقه بصره مورخاني كه در زمينه بپاخيزي هاي آزاديخواهانه بشر در طول تاريخ تحقيق كرده اند، آغاز بپاخيزي بردگان سياهپوست در منطقه بصره به رهبري يك ايراني به نام «علي ورزنيني» از مردم ري را هشتم ژوئن سال 882 ميلادي نوشته اند. علي ورزنيني غلامان سياهپوست معروف به زنگي (زنجي) را برضد مالكان عرب آنان كه عمدتا از عوامل المعتمد خليفه عباسي وقت بودند تحريك كرده بود و گفته بود كه رفتار اربابان با آنان مغاير تعاليم اسلامي است و بنا براين حق دارند بپاخيزند و زنجيرهاي اسارت را پاره كنند كه چنين شد. اين مورخان از علي ورزيني به عنوان اسپارتاكوس پارسي نام برده اند. اسپارتاكوس ده قرن پيش از علي ورزيني، بردگان را برضد دولت روم متحد ساخته و با كمك آنان دست به مبارزه مسلحانه زده بود.
قيام غلامان سياه در بصره هنگامي صورت گرفت كه المعتمد گرفتار استقلال طلبي ايرانيان از جمله صفاريان، سامانيان و مازندراني ها در گوشه وكنار وطن ما بود.

مختصری توضیح دررابطه با قیام بردگان

قیام زنگیان در سـواحل شـط العرب نتیجهء تقاطع انواع تضاد های اجتماعی در این ناحیه بود، از آن جمله تضاد های شـدید دینی و قومی در میان اعراب ( و در این مورد خاص تضاد علویان و عباسـیان ) از طرفی و تضاد های اجتماعی ( و در این مورد خاص تضاد برده ها و قن ها و خواجگاه و مولایان ) از طرف دیگر. پیشـوای قیام زنگیان علی بن محمد بن عبدالرحیم اسـت. جد بزرگ وی که محمد بن حکیم نام داشـت از آن علویانی اسـت که با زید بن علی بن حسـین در کوفه قیام کرد و پس از شـکسـت زید از کوفه فراری شـد و به ناحیهء رَی که قلمرو شـیعیان و طرفداران آل علی بود گریخت و در قریهء ورزنین ( بقول ابن اثیر ) یا وزیق سـاکن شد. پدر بزرگ صاحب الزنج بنام عبدالرحیم در طالقان تولد یافت و با کنیزکی سـندی ازدواج کرد و از آن، محمد، پدر صاحب الزنج، زاده و بدین سـان صاحب الزنج ( علی ) و پدرش محمد و پدر بزرگش عبدالرحیم همه زائیده و پروردهء خاک وطن ما هسـتند. علی که بعد ها صاحب الزنج لقب گرفت در خاندان علوی و زیدی خود با روح شـیعه گری و دشـمنی با خلافت عباسی بار آمد و احسـاس سـتانده انتقام شـهیدان علوی در او قوی بود و او خود، جوانی بود متفکر، درس خوانده و دارای طبع شـعر. هندو شـاه در بارهء وی می نویسـد:
" و او مردی عاقل و فاضل و بلیغ و شـاعر فایق بود. این قیام از ماه شـوال 255 قمری ( 869 میلادی آغاز شـد و تا جمادی الاول 270 هجری ـ 883 میلادی ) یعنی قریب پانزده سـال بطول انجامید ... شـکسـت صاحب الزنج و یارانش که دسـت به قیام زده بودند در طول مبارزه و پس از فتوحات اولیه و بدسـت آوردن غنایم و اسـرا، به تدریج خود کمابیش دچار همان معایبی شـدند که علیه آن برخاسـته بودند. شـیوهء خلیفه گری و غلامداری و گرد آوری مال بین آنان گسـترش یافت و به قول صاحب الزنج اندک، اندک خود به خداوندان « مال و زمین » مبدل شـدند. زنگیان و دهقانان ِ قن دلسـرد شـدند و آن شـور و هیجان نخسـتین فروكش کرد.
قیام صاحب الزنج مقارن قیام صفاریان بود ولی یعقوب لیث پیشـوای این قیام اخیر توجه نکرد که وظیفهء وی اتحاد با قیام علیه خلافت عرب اسـت. باید انصاف داد که در این زمینه صاحب الزنج گام نخسـتین را برداشـت. وقتی « ابو احمد موفق » برادر خلیفهء یعقوب را در خوزسـتان شـکسـت داد و اهواز را گرفت و یعقوب فراری شـد و صاحب الزنج به او پیغام داد که نگریزد و دوباره باز گردد و باهم همدسـتی کرده به خلافت عرب خاتمه دهد. .
ولی بعد ها چنانکه از رفتار محمد بن عبید الله هزار مرد کردی، عامل یعقوب در اهواز پیداسـت، یعقوب میل مدارا و مماشـات با صاحب الزنج داشـته ولی آنهم سُـر نگرفته و بجائی نرسـیده اسـت.
جنبش زنگیان در قرن سـوم یکی از بزرگترین جنبش غلامان در تاریخ انسـانی اسـت و جا دارد که در اطراف آن جنبش و شـخصیت پیشـوای آن پژوهش هایی دقیق تر انجام گیرد. عجالتاً آنچه گفته شـد و ظاهراً از نخسـتین کوشـش های تحلیل اجتماعی این جنبش اسـت، شـاید بتواند زمینه ای برای پژوهش های بعدی بدسـت دهد. نویسنده و گرداورنده:مرداویز