تلاشی برای ارائۀ تعریفی از علم اجتماعی بومی

[HORLIKAN]

پس از نوشتن متنی راجع به “موانع شکل گیری علم بومی اجتماعی در ایران”، تعدادی از دوستان ضمن انتقاداتشان یادآور شدند که لازم است تا نگارنده منظور خود را از “علم بومی اجتماعی” به صورت روشنتر بیان کند تا سپس بتوان در باب امکان، امتناع و اقتضائات احتمالی شکلگیری آن به بحث پرداخت. این متن با چنین هدفی ( ارائۀ تعریفی -هر چند ناقص- از علم بومی اجتماعی) نگاشته شده است.



الف: تعاریف مقدماتی

به نظر می رسد لازم است پیش از پرداختن به بحث اصلی، به دو مفهوم که در ادامه از آنها به عنوان کلید واژه های تعریف مفهوم “علم بومی اجتماعی” استفاده می شود، اشاره کنیم:

1- عقلانیت ابزاری: خود وبر، در تعریف "عقلانیت ابزاری" میگوید: “زمانی که هدف، وسیله و پیامدهای فرعی همگی به حساب آمده و سنجیده شوند، به طرزی عقلانی به سوی نظامی از اهدف خاص مجزا متمایل میشوند. این نوع کنش، متضمن ملاحظات عقلانی در مورد وسایل بدیل نیل به هدف، و نیز متضمن ملاحظاتی عقلانی در مورد مناسبات هدف با پیامدهای احتمالی به کار بردن هر وسیلۀ معین، و بالاخره متضمن ملاحظات عقلانی در مورد اهمیت نسبی هدفهای احتمالی مختلف میباشد.” (وبر1947:117 به نقل از کرایب 1382، 100). کرایب در تعریف این مفهوم از دید وبر می گوید: “ این مفهوم متضمن رابطه ای روشن و دقیق میان وسیله و هدف است، هر مرحله ضرورتا ً منتهی به مرحلۀ بعدی میگردد تا آن که هدف مورد نظر فرا رسد.” (کرایب 1382، 101) شبیه به چنین تعریفی را ریمون آرون ارائه میکند: “ فاعل کنش هدفی روشن را در نظر دارد و همۀ وسائل را برای رسیدن به آن با هم به کار میگیرد.” (آرون 1381، 566) و کوزر هم به عنصر انتخاب معقولانۀ اهداف و وسایل در دسترسی به هدف به عنوان عنصر محوری در تعریف عقلانیت ابزاری اشاره میکند (کوزر1382، 300).

چنانکه از مرور این تعاریف بر می آید، عناصر اصلی در تعریف “عقلانیت ابزاری” (یا عقلانیت معطوف به هدف) عبارتند از:

1. محاسبۀ عقلانی رابطۀ هدف های برگزیده شده و وسایل دستیابی به آنها (کارآیی وسایل)

2. محاسبۀ عقلانی برای شناخت کلیۀ وسایل ممکن برای دستیابی به هدف

3.پیامدهای احتمالی استفاده از هر کدام از وسایل

4.اهمیت نسبی هر کدام از اهداف در مقایسه با اهداف دیگر (سلسله مراتب اهداف)

5. پیش بینی مراحل مختلف و متواتر فرآیند رسیدن به هدف

6. دست زدن به انتخاب کارآترین وسایل برای دستیابی به هدف



2- "جامعه شناسی نظری" و "جامعه شناسی کاربردی":

جامعه شناسی نظری (محض) به شاخه ای از جامعه شناسی اطلاق میشود که هدف از آن نظریه پردازی دربارۀ پدیده ها و وقایع اجتماعی است.

در مقابل جامعه شناسی کاربردی (Applied Sociology) شاخه ای از جامعه شناسی است که با استعانت از نظریه ها، اصول و روش های تحقیق جامعه شناسی به تحلیل و بررسی مسائل عدیدۀ اجتماعی و پیشنهاد برای حل آن مسائل میپردازد (فریتز1989 به نقل از محسنی تبریزی جزوۀ درسی).



ب: تعریف “علم بومی اجتماعی”

با توجه به مقدمات فوق، میتوان "علم بومی اجتماعی" را چنین تعریف کرد: “نوعی فرآیند فکری مبتنی بر منطق عقلانیت ابزاری که هدف آن حل مسائل اجتماعی جامعه ای خاص و مسائل محدود به چهارچوب زمانی و مکانی خاص است به گونه ای که کمترین هزینه، بیشترین میزان دستیابی به هدف و کمترین پیامدهای ناخواستۀ منفی جانبی را به دنبال داشته باشد.”

اینک سؤال این است که ابزار رسیدن به هدف فوق (حل مسائل اجتماعی جامعه ای خاص) چیست؟ پاسخ از دید نگارنده، "نظریه های جامعه شناختی" است.

در جریان تلاش برای یافتن نظریه ای که با شرایط خاص زمانی، مکانی و ماهوی مسألۀ اجتماعی رخداده مطابقت داشته باشد و مسأله بتواند به عنوان شرط وقوع آن قلمداد شود، سه حالت متصور است:

حالت اول: استفاده از نظریات آماده: اگر در بین نظریات جامعه شناختی موجود، نظریه ای یافت شود که مسألۀ اجتماعی ما را مورد توجه قرار داده و مسألۀ اجتماعی مورد نظر بتواند شرط وقوع آن نظریه قلمداد شود. در این حالت ما میتوانیم به صورت فرآیندی قیاسی، از نظریۀ فوق برای توصیف، تبیین و پیش بینی مسألۀ اجتماعی خود استفاده کرده و به حل آن دست بزنیم. به عنوان مثال می توان به استفادۀ دکتر رفیع پور از نظریۀ آنومی مرتون برای تبیین پدیدۀ آنومی در شهر تهران اشاره کرد (رفیع پور1378).

حالت دوم: ترکیب نظریات موجود: گاهی در بین نظریات موجود، یک نظریه که بتواند به تنهایی مسألۀ مورد نظر ما را توصیف یا تبیین نماید یافت نمیشود. بلکه میتوان با ترکیب (Combination) هوشمندانۀ چند نظریۀ جامعه شناختی مختلف که از پیش توسط نظریه پردازان دیگری مطرح شده اند (با رعایت قواعدی) مسألۀ مورد نظر را توصیف و تبیین کرد و در جستجوی حل آن برآمد.

حالت سوم: نظریه پردازی: امکان دارد پس از جست و جوی فراوان و نظام مند در بین نظریات جامعه شناختی که تا کنون ساخته و پرداخته شده اند، نتوانیم به نظریه یا نظریاتی دست پیدا کنیم که بتواند به شناخت و حل مسألۀ اجتماعی مورد نظر ما بینجامد. در این صورت، به نظر میرسد چاره ای نمی ماند جز اینکه به تولید نظریه یا نظریات جامعه شناختی دست بزنیم که ما را در حل مسألۀ مورد نظر یاری نمایند. این گونه نظریه پردازی را میتوان به صورت استقرائی و از طریق روشهایی مانند Grounded Theory (نظریه پردازی زمینی) به انجام رساند.

این گونه نظریه پردازی به ما این امکان را میدهد تا به نظریاتی جامعه شناختی دست پیدا کنیم که با شرایط زمانی و مکانی مسألۀ مورد بررسی ما همخوانی دارند و توانایی تبیین رابطۀ بین متغیرهای موجود در مسأله را دارا هستند.

به عقیدۀ نگارنده، هر کدام از راههای فوق طی شده و تلاش برای حل مسألۀ اجتماعی صورت پذیرد، در واقع نوعی “علم اجتماعی بومی” به وجود آمده است.

فرآیند فوق به نظر نگارنده مطابق با ماهیت انباشتی علم (و علم اجتماعی به طور اخص) بوده و در تاریخ اندیشۀ اجتماعی غرب در حد آگاهی ناچیز نگارنده، نیز همین روال حاکم بوده است.

ضمنا ً دربارۀ رابطۀ بین “علم بومی” و تقسیمبندی رایج “جامعه شناسی کاربردی”/”جامعه شناسی نظری” باید گفت که علم اجتماعی بومی شاخه ای از علم اجتماعی است که علیرغم "مسأله محور" بودن، زیرمجموعۀ "جامعه شناسی کاربردی" (Applied Sociology) محسوب نشده بلکه حوزه ای بین گرایشی است که در مراحلی زیر مجموعۀ جامعه شناسی کاربردی و در مراحلی هم شاخه ای از جامعه شناسی نظری است.



ج: نتیجه گیری و جمع بندی

به عنوان جمعبندی میتوان گفت که از دید نگارنده “علم اجتماعی بومی” دارای دو فاز جدا از هم اما وابسته به یکدیگر است:

فاز اول: فاز نظری= شامل دو مرحلۀ بررسی ادبیات نظری موجود در زمینۀ مسألۀ مورد بررسی و در صورت اثبات عدم کفایت ادبیات نظری مرحلۀ نظریه پردازی مسأله محور از طریق فرآیند استقرائی (مثلا ًبا روش هایی نظیر گروندد تئوری)

فاز دوم: فاز عملی = به کار بردن نظریاتی که از فاز اول به دست آمده است جهت حل مسألۀ اجتماعی مورد نظر طی مراحل مختلف



منابع:

آرون، ریمون (1381)، مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه شناسی، ترجمۀ باقر پرهام، تهران، اتشارات علمی و فرهنگی.