چرا ماه در افق بزرگتر دیده میشود
طلوع ماه از افق در زمانی که ماه کامل است یکی از زیباترین چشم اندازهای آسمانی است . در این هنگام قرص ماه بسیار بزرگ و نزدیک مشاهده میشود اما با گذشت زمان و حرکت آن در آسمان کوجک و کوچکتر میشود و زمانی که ماه بالای سرما قرار دارد بسیار کوچکتر ( شاید نزدیک به دو برابر ) از هنگام طلوع در افق دیده میشود .
شاید شنیده باشید که یکی از دلایل این اختلاف اندازه را اتمسفر زمین و عملکرد لنزمانند آن بصورت بزرگ نمائی در افق عنوان شده است . اما این دلیل کاملا اشتباه است . در حقیقت ماه از نظر فیزیکی نه در افق بزرگتر از میانه آسمان است و نه هیچ پدیده طبیعی دیگری در بزرگ نمائی آن نقش دارد . اندازه ماه چه در افق و جه در بالای سر ما یکسان است و فقط یک خطای دید باعث میشود این اختلاف بصری بوجود آید که اصطلاحا به آن خطای پانزو Panzo Illusion گفته میشود . شاید عجیب باشد اما دلیل کامل علمی برای این خطای دید وجود ندارد . ساده ترین شکل خطای پانزو دو خط افقی مابین دو خط مایل صورت زیر میباشد .
با وجود آن که طول هر دو خط افق یکسان است اما خط افقی بالا بزرگتر دیده میشود .ذهن باور دارد که اشیائی که در فاصله دورتری قرار دارند بزرگتر از آنچه که دیده میشوند هستند. در تصویر فوق خطوط مایل به ذهن القاء میکند که خط افقی بالایی در فاصله دورتری قرار دارد لذا بزرگتر دیده میشود . مانند خط آهن که که با دورتر شدن خطوط آن مایلتر میشوند . مثال واضحتری از خطای پانزو در زیر دیده میشود
در این تصویر خط قرمز سمت راست بزرگتر دیده میشود در حالیکه طول هر دو خط قرمز سمت راست و چپ یکسان است . در این تصویر طرح کاشیهای دیوار باعث میشود که خط قرمز سمت راست دورتر به نظر برسد . این توهم دید همه جا صادق است از جمله هنگام طلوع ماه از افق.
آسمان بالای سر ما به شکل یک جام وارونه تصور میشود و منطقه افق دورتر قرار دارد . در یک روز ابری ابرهابی بالای سر ما شاید 2-3 کیلومتر از ما فاصله داشته باشند اما ابرها در افق شاید صدها کیلومتر دورتر باشند . وقتی ماه در افق قرار دارد ذهن ما آن را دورتر تشخیص میدهد ، بسیار دورتر از بالای سر ما و به این ترتیب توهم دیداری پونزو رخ میدهد و ماه بزرگ دیده میشود . در واقع ماه در افق در فاصله دورتری از بالای سر ما قرار دارد. تصویر زیر این واقعیت را نشان میدهد .
در این تصویر فردی که بالای زمین قرار دارد ماه را در افق میبیند و فردی که در آن طرف ایستاده ماه را در بالای سر خود می بیند . به این ترتیب بزرگتر دیده شدن ماه در افق ربطی به پدیده های طبیعی ندارد و نوعی خطای دید است . در واقع اندازه ماه در هر نقطه از آسمان یکسان است . میتوان با آزمایش به این واقعیت پی برد به این ترتیب که زمانی که ماه در افق قرار دارد یک سکه را در مقابل خود بگیریم و و با یک چشم بسته سکه را آنقدر جلو عقب ببریم تا در فاصله ماسب قطر سکه با قطر ما یکی شود به بیانی دیگر از دید ما سکه ماه را بپوشاند . چند ساعت بعد زمانی که ماه بالاتر آمده این کار را با حفظ همان فاصله تکرار میکنیم و خواهم دید که قطر ماه تفاوتی ندارد .
