هنر گچبری

[hani1459]

  هنر گچبری        از پدیده های   [External Link Removed for Guests]   در   [External Link Removed for Guests]   بی همتای   [External Link Removed for Guests]  ، هنر   [External Link Removed for Guests]   است که در کاوشهای   [External Link Removed for Guests]   نمونه ها و نشانه هایی از رواج این هنر در روزگار ساسانی به دست آمده است. یکی از کاربردهای ویژه   [External Link Removed for Guests]  ، اندود کردن دیوارها و آراستن سطوح داخلی ساختمانها است و هنر گچ‌بری، این آراستگی را به حد کمال و دلنوازی می رساند. از میان نمونه های به جا مانده می توان به گچ‌بری، چفت گیری و ابزار زنی طاقچه بسیار ارزشمند هنری از   [External Link Removed for Guests]   از سده سوم میلادی که در   [External Link Removed for Guests]     [External Link Removed for Guests]   نگهداری می شود. همچنین تعدادی از آثار دوره ساسانی که در   [External Link Removed for Guests]   قرار دارد یاد کرد.  
  هنر گچبری قرون اولیه اسلام  
   از ظهور   [External Link Removed for Guests]   نیز از   [External Link Removed for Guests]   در بناها استفاده می شده است، ولی به دلیل حرمت پیکره سازی ، این   [External Link Removed for Guests]   در قالب نقوش برجسته از گل و گیاه و نیز انواع طرح های اسلیمی و بندهای ختایی، به ویژه در قالب انواع خط های مختلف و متنوع تجلی یافت. در آثار   [External Link Removed for Guests]   به جا مانده از   [External Link Removed for Guests]   نمونه های درخشانی در   [External Link Removed for Guests]     [External Link Removed for Guests]   به نام   [External Link Removed for Guests]   به واقع خلاقیت هنر بی مانند از سر پنجه هنرمندان آن روزگار برای ما به یادگار مانده است.  
  هنر گچبری دوره سلجوقی  
  [External Link Removed for Guests]   در انواع   [External Link Removed for Guests]   همراه با   [External Link Removed for Guests]   خرطوم فیلی روند تحول این   [External Link Removed for Guests]   در دوره سلجوقی بوده است. به طور کلی هنر گچ‌بری در دوره سلجوقی مورد توجه در   [External Link Removed for Guests]   های داخل بوده است. از میان آثار این دوره می توان به گچ‌بری های   [External Link Removed for Guests]   با خط بسیار زیبای   [External Link Removed for Guests]   و بخصوص   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]   در   [External Link Removed for Guests]   که به واقع دنیایی از هنر گچ‌بری بسیار گسترده ای در آن اشکال گوناگون جمع شده است اشاره داشت.  
  هنر گچبری دوره ایلخانی  
   این دوره روند   [External Link Removed for Guests]   به سرحد کمال مطلوب رسید. به وجود آمدن   [External Link Removed for Guests]   گسترده با انواع خطهای کوفی و خطهای سلطانی ، دیوانی، رقعی، و بکارگیری انواع گره هندسی با نقوش اسلیمی توماری و اسلیمی ماری در لابلای کتیبه و اسپرهای خط با گل و برگهای پهن گود و برجسته عظمت و شگرفی های فراوان در آثار   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]     [External Link Removed for Guests]   در آن به وجود آورده شده.  
   میان آثار به جا مانده از این دوران می توان به کتیبه های گچ‌بری خط کم نظیر   [External Link Removed for Guests]     [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]   در   [External Link Removed for Guests]   در   [External Link Removed for Guests]   گسترده و وسیع ، محراب ارزشمند   [External Link Removed for Guests]   در جنوب   [External Link Removed for Guests]   و نوعی بی همتا از این هنر ارزشمند را در محراب بسیار جالب و منحصر به فرد   [External Link Removed for Guests]   در در   [External Link Removed for Guests]   که به جرئت می توان این پدیده بزرگ و عظیم هنر گچ‌بری را شاخص ترین و با ارزشترین نوع گچ‌بری در   [External Link Removed for Guests]   جهان، بخصوص   [External Link Removed for Guests]   دانست و از آن یاد کرد.  
  هنر گچبری دوره تیموری  
   دوره عصر بوجود آمدن   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]   هایی از قالبهای گچی ارزشمند و به تحول رسیدن   [External Link Removed for Guests]   از نقوش گوناگون بخصوص اسلیمی و انواع خطهای گوناگون می باشد. به طور کلی در   [External Link Removed for Guests]     [External Link Removed for Guests]   این دوره از هنر های دیگر چون هفت قلم خط از انواع کوفی به نامهای   [External Link Removed for Guests]   ،   [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]   ،   [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]   و تعدادی دیگر کوفی در آثار ادوار اسلامی نهایت استفاده شده است. همچنین خطهای (   [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]  ، و   [External Link Removed for Guests]  ) با هنر آفرینیهای فراوان و در مواردی از شاخه های این خط ها بخصوص   [External Link Removed for Guests]   در هنر گچ‌بری آثار   [External Link Removed for Guests]   بهره فراوان گرفته شده است. از آثار فراوان این دوره می توان به   [External Link Removed for Guests]   گچی ارزشمند سر درب   [External Link Removed for Guests]     [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]   گچی   [External Link Removed for Guests]   در   [External Link Removed for Guests]   و خط های بسیار جالب گچ‌بری   [External Link Removed for Guests]   در   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]   در   [External Link Removed for Guests]   و بسیاری دیگر اشاره داشت.  
  هنر گچبری دوره صفویه  
   دوره   [External Link Removed for Guests]   وارد روشهای خاص شده است. به طوری که زیباترین   [External Link Removed for Guests]   های گچی با عناصر گوناگون بخوصوص مقرنس بندی های طاس و نیم نیم طاس همراه با نقوش گل و گیاه با انواع تیغه های گچی دالبری زینت بخش   [External Link Removed for Guests]   های شاهی به بهترین شکل ممکن گردیده است. در این میان می توان به پدیده های ارزشمند   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]   ها و   [External Link Removed for Guests]   های گچی بسیار شگرف   [External Link Removed for Guests]   و سر درب   [External Link Removed for Guests]   در   [External Link Removed for Guests]   بخصوص دالبرهای تیغه منقوش از ظروف گوناگون همچون تنگ و سبو مقرنس بندی های طاسه دار گچی در تالارهای شاه نشین و موسیقی   [External Link Removed for Guests]   و خط گچ‌بری   [External Link Removed for Guests]   بسیار ارزشمند در   [External Link Removed for Guests]     [External Link Removed for Guests]   و بسیاری دیگر یاد فراوان داشت.  
  هنر گچبری دوره زندیه  
   آفرینی های فراوان و ارزشمند از   [External Link Removed for Guests]  ،   [External Link Removed for Guests]   گچی،   [External Link Removed for Guests]   همراه با گل و گیاه و نقوش بدیع در آثار شهرهایی چون   [External Link Removed for Guests]   و بخصوص در   [External Link Removed for Guests]  ، مقبره اولیه خان زند ((  [External Link Removed for Guests]  )) که امروز   [External Link Removed for Guests]   می باشد به وجود آمد.  
  هنر گچبری دوره قاجار  
   دوره قاجاری هنر گچ‌بری رونق فوق العاده ای به خود گرفت، به علت مسافرت پادشاهان قاجار به فرنگ از هنر گچ‌بری   [External Link Removed for Guests]   تقلیدهایی در کاخهای شاهی بخصوص در سر ستون سازیها، گلویی سازیها و سقف سازیها در کاخهایی چون   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]   و پاره ای دیگر حدوداً پیروی گردید. اما به طور قاطع می توان گفت که این تقلید ها هرگز نتوانست جای   [External Link Removed for Guests]   و نقوش بسیار پر هنر اصیل ایرانی، بخصوص نقشهای اسلیمی و ختایی و گل و گیاه که نشأت گرفته از سرپنجه با ذوق هنرمندان ایران زمین می باشد را در گچبری بناهای ایران زمین بگیرد. البته در این برهه از زمان در هنر گچ‌بری خلاقیتها و نوآوریهای بسیار چشمگیری از طرف هنرمندان گچ‌بر در آثار و ابنیه و بخوصوص منازل مسکونی سنتی بیرونی و اندرونی ایران پدیدار گشت که به واقع هر یک از آثار به جای مانده خود تابلوهای بسیار نفیس و پر ارزش از هنر با فلسفه و خرد و فرهنگ هنرمندان این مرز و بوم است. از میان آثار فراوان گچ‌بری این دوره می توان به گچ‌بری جالب   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]   در   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]   های آونگ گچی همراه با گچ‌بری های   [External Link Removed for Guests]   و   [External Link Removed for Guests]     [External Link Removed for Guests]   همراه با نوآوریهای شگرف در بناهای یادشده و بسیاری از بناها و آثار دیگر   [External Link Removed for Guests]   یاد کرد.  
  هنر گچ‌بری دوره معاصر  
  [External Link Removed for Guests]     [External Link Removed for Guests]   بناها در قسمتهای بیرونی نما از انواع گلچینی های آجری و گلچینی های معقلی با نقوش بسیار دلنواز پدیده های نو در بناهای ایرانی، بخصوص مسکونی به وجود آمد. در این دوره از   [External Link Removed for Guests]   جهت تزئین   [External Link Removed for Guests]   های خارجی خصوصاً در سر درب منازل مسکونی از نقوش مختلف چون ملائکه، خط و   [External Link Removed for Guests]   در پیش ایوانها، همچنین به کارگیری انواع نقوش گل و گیاه در حرکاتی بسیار قرینه به شکل منفرد و یا بصورت گسترده زیبایی خاص به نمای خارجی بناها داده می شد. از قسمتهای داخلی پدیده های بسیار ارزشمند گچ‌بری به پیش بخاری سازی نفیس و پر   [External Link Removed for Guests]   به نام   [External Link Removed for Guests]  . همچنین در گلویی سازی ها از چهار گوشه سقف و در ناحیه میانی سقف ترنج های خرد و کلان با نقوش برجسته گل و گیاه موزون زیبایی دلنشین و روح نوازی به نمای داخلی بناهای مسکونی داده می شد؛ که گاه برخی از آنها تا امروز به یادگار مانده است.  
  
  
  و اما بررسی سیر گچ بری از دیدگاه معماران  
  
  
   هنر گچبری ایران

شاید نخستین نمونه های استفاده از گچ را بتوان در تمدن عیلامی یافت اما استفاده از مصالح گچ به عنوان موادی جهت تزیین از دوران اشکانی در هنر ایرانی نمود پیدا کرد.

سیر هنر گچبری ایران

سفیدکاری با گچ که در دوره اشکانیان تکامل یافت نخست پوشش دیواره های خشتی بود به منظور آنکه این دیوارها را از آسیب رطوبت محفوظ بدارد. اما در همان حال خاصیت تزیینی نیز داشت، زیرا از زشتی دیوارهای گلی می کاست و خاصه در زینت دیوارهای آجری و سنگی معمول در دوران بعد یعنی دوره ساسانی نیز بسیار موثر و مفید بود. از دلایل دیگر رواج گچکاری در هنرهای وابسته به معماری ایرانی آن بود که گچ کاری ارزان و کار با آن بسیار ساده بود و ار طرفی در مصرف وقت، انرژی و هزینه نیز صرفه جویی می شد به همین دلیل در دورانی که معماری ایرانی شیوه پارتی را دنبال می کرد ( یعنی دوران اشکانی و ساسانی) استفاده از تزئینات گچ بری در داخل و خارج بناها بسیار رواج یافت و این سنت بر خلاف سنت دوران پیشین و شیوه پارسی( شیوه معماری دوران ماد و هخامنشی) بود که از حجاری و نقش برجسته و یا آجر لعابدار برای تزیین بنا استفاده می کردند.

طرح های ظریف و سایه روشن های دقیق بوجود آمده در هنر گچ کاری بسیار مورد توجه ایرانیان قرار گرفت به طوری که بعد از گرویدن به اسلام نیز در دوران سلجوقی( شیوه رازی) و ایلخانی و تیموری( شیوه آذری) نیز استفاده از هنر گچ کاری همچنان از سر گرفته شد و به عنوان نمونه محراب الجایتو در مسجد جامع اصفهان ، اوج گچ بری دوران ایران اسلامی لقب گرفته است.

به عقیده پرفسور پوپ: ایرانیان سبک و فنون گچبری را به چنان ظرافت و تنوعی رساندند که هیچ ملت دیگری در استعمال این ماده با ایشان برابری نمی کند.
سیر هنر گچبری ایران

تنها ایرانیان بودند که گچبری را به پایه یکی از هنرهای زیبا رساندند و گچبری مشبک را به شکل ساده آن افزودند. شاید مشهورترین نمونه گچبری مشبک را بتوان در طبقه ششم عالی قاپو واقع در میدان نقش جهان یافت. همان که تالار نوازندگان نام گرفته و هنرمند ایرانی توانسته با بکار گیری صحیح و دقیق و ظریف گچبری مشبک ، نوعی اتاق آکوستیک برای موسیقی ایجاد کند.

در همان دوران قبل اسلام نیز هنر گچبری دارای زیبایی افسون کننده ای بوده است . طرح های گوناگون و پیچیده ای که اغلب به رنگهای متنوع درخشانی آراسته می شد در آن زمان ها در چشم بیننده منظره باشکوهی بود. البته ویرانه های از هم گسیخته که از کاخ های گچبری شده دوره ساسانی و اوایل دوران اسلامی به جای مانده است، آن جلال و شکوه اصلی را نمی تواند نشان دهد.

در دوران بعدی یعنی دوران ساسانی هرچند تاثیرات هنر یونانی ، رومی و بیزانسی شدت یافت و به تبع آن باید دیدگاه های واقع گرا افزایش می یافت ، اما این واقع گرایی تنها در موضوعات هنری نمود یافت نه در شکل اجرای آثار. توضیح آنکه در هنر ساسانی اعم از گچبری و نقش برجسته ، موضوع ممکن است واقعیت تاریخی و ثبت یک رویداد مهم باشد اما در پرداخت تناسبات و تزئینات هم چنان دیدگا های نمادگرا حفظ شده اند.

تجربه هایی که از تزیین ظرف های سفالی حاصل شده بود به استادان گچبری بسیار کمک کرد. این ظرف ها فایده عملی داشت و برای سرد کردن آب در تابستان به کار می رفت، ولی ضمنا تجملی نیز بود و خانواده های ثروتمند روی آن ها را به انواع طرح ها از کنده کاری و نقش برجسته می آراستند. طراحان از تجربه ای که در تکامل این هنر ، یعنی تزیین با ماده ساده واحد، آموخته بودند برای پیش رفت گچبری در معماری استفاده کردند.
سیر هنر گچبری ایران

بیشتر نقوش بکار رفته در هنر گچبری جنبه تزیینی و کاملا تجریدی دارد و حالت واقگرایی در آنها به ندرت به چشم می خورد. در گچبری های دوران ساسانی نقوش حیوانی که به روش خاص، دقیق و اعجاب برانگیزی دارای نمودهایی از خلاصه نگاری است ، می توان اشکال گراز، طاووس و غزال را مشاهده کرد و به همارت استاد گچبر پی برد و از طفی رد پای هنر سنگ تراشی و تجربیات حاصله از آن را نیز در این نقوش مشاهده کرد.

استفاده از مجسمه انسانی به صورت گچبری در هنر پیش از اسلام خاصه در دوران اشکانی قابل مشاهده است. در دوران اشکانی از مسمه سر انسان در تزیینات معماری استفاده می شد که بیشترین آنها را می توان در قصرهای سنگی واقع در هترا دید که از این نقش در تزیینات طاقها استفاده شده است و طرز به کار بردن آنها در ادوار بعد ، در سبک معماری رومیایی و گوتی فرانسه، مورد تقلید قرار گرفت. این اشکال در ابتدا فقط تمثیلی بود. نیم تنه هایی در منطقه کیش بدست آمده ( شهری در بین النهرین) که تاج هایی به سر دارند که از آن می توان مقام سلطنتی آنها را معلوم ساخت. اما در همین نقوش نیز هیچ گونه عنصر شبیه سازی در چهره بکار نرفته و مهم شناخته نشده است. شاه در اینجا تنها مظهر قدرت، شخصیت و مجری وظایف مقدس است و شخص معینی نیست.
سیر هنر گچبری ایران

در دوران بعدی یعنی دوران ساسانی هرچند تاثیرات هنر یونانی ، رومی و بیزانسی شدت یافت و به تبع آن باید دیدگاه های واقع گرا افزایش می یافت ، اما این واقع گرایی تنها در موضوعات هنری نمود یافت نه در شکل اجرای آثار. توضیح آنکه در هنر ساسانی اعم از گچبری و نقش برجسته ، موضوع ممکن است واقعیت تاریخی و ثبت یک رویداد مهم باشد اما در پرداخت تناسبات و تزئینات هم چنان دیدگا های نمادگرا حفظ شده اند.

متاسفانه به دلیل منع هنر پیکره سازی در دوران اسلامی اگرچه هنر گچبری نابود نشد اما بسیار تضعیف شد و از ترقی بازماند. بسیاری از آثار گچبری دوران ساسانی شکسته و خورد شد و از نظر هنر پیکره تراشی و پیکره سازی پست و زشت جلوه نمود.
سیر هنر گچبری ایران

تنها چیزی که از هنر گچبری زنده ماند را می توان در درون کاخها جست. هنر گچبری به صورت لاینقطع در تزیینات کاخ های ایرانی از دوران ساسانی تا دوران معاصر پی گرفته شد . ردیف طاقچه های گود ، مانند آنچه در قصرهای خلفا در سامره دیده می شود، و نقوش گچبری دیوارها، مانند آنچه روس ها در قصرهای سلجوقی ترمذ یافته اند، یا در حفاری هایی که از طرف موزه متروپلیتن در نیشابور به عمل آمده همه نشان از تزئیناتی تجریدی و ساده ام نشانه کمال و زیبایی هنر در این ادوار دارد.

هنر گچبری دوران اسلامی توانست راه خود را با تکیه بر نقوش انتزاعی و هندسی در هنر اسلامی نیز باز کند به طوری که نمونه های بی نظیر هنر گچبری اسلامی را می توان در مساجد خاصه در محراب ها به خوبی مشاهده کرد. به عنوان نمونه محراب مسجد بزرگ شیراز، مسجد جامع بسطام و مسجد میدان ساوه نمونه هایی از عالی ترین هنر گچبری اسلامی را در خود جای داده اند.  
 [External Link Removed for Guests]