در این یادداشت به تقارن برگزاری آزمایشی نماز جمعه تهران، به معرفی و بررسی برخی ویژگیهای معماری مصلی تهران میپردازد و پس از بیان ویژگیهای متعدد، به دلیل حضور قدرتمند موتیفهای معماری اسلامی و برگرفته از سنت معماری جهان اسلام در طرح معماری مصلی تهران و با نظر به فنآوریهای امروزین ساخت در مصلی تهران، معماری مصلی تهران را به عنوان نمونهی کاملی از معماری اسلامی معاصر معرفی مینماید؛ ادعایی که بسیار جای بحث و بررسی فراوان دارد. به راستی آیا میتوان طرح معماری مصلی تهران را نمونه کامل معماری معاصر اسلامی دانست؟ معماری دیزاین از شما میخواهد که به بهانهی این تقارن زمانی و به بهانهی این یادداشت که به معرفی طرح مذکور میپردازد پیرامون این پرسش با هم حرف بزنیم.
سال بود که نماز جماعتی در مصلی برگزار نشده بود و من از آخرین باری که برای نمایشگاه به مصلی رفتم و ابهت آن من را گرفته بود منتظر روزی بودم که ببینم نماز خواندن در آن جا چه حسی دارد. به بهانه برگزاری آزمایشی نماز جمعه این هفته در مصلی بزرگ تهران، بیایید معماری و مشخصات این بنا را با هم بررسی کنیم.
بزرگ مصلّای امام خمینی در ۲۰۴ هکتار از اراضی عبّاسآباد در زمینی به وسعت ۶۵ هکتار که از شمال به بزرگراه شهید همت، از جنوب به خیابان شهید بهشتی، از شرق به خیابان شهید قنبر زاده و از غرب به بزرگراه شهید مدرس محدود است، در حال احداث می باشد.
مطالعات اولیه طرح، موقعیت مصلی در گسترده شهر تهران از دیدگاههای متفاوتی نظیر دسترسی راحت و نزدیک بودن به جمعیت میلیونی هدف مورد بررسی قرار گرفت و پس از ارزیابی گزینههای مختلف، اراضی عباس آباد جهت اجرای طرح مصلی مناسب تشخیص داده شد و نتیجتا قرار است محل مذکور به مرکز ثقلی نمادین و مظهر و سمبل اصلی شهر تهران مبدل گردد.
و معمار اصلی پروژه، دکتر پرویز موبد عهد میباشد. محور اصلی طرح مصلی که طولانیترین محور طرح است، در جهت قبله قرار داشته و همه ساختمانها به تبعیت از این محور، در جهت قبله یا عمود بر آن هستند. در طراحی معماری مصلی از اعداد خاص استفاده شده است به طوری که به یاد و نام معصومین علیهم السلام دارای ۱۴ گلدسته، ۱۲ صحن و ۵ ورودی میباشد. ارتفاع ایوان بزرگ مصلی ۷۲ متر به عدد شهدای کربلا و ارتفاع گنبد مسجد جامع ۶۳ متر به عدد سالهای عمر پیامبر اکرم (ص) است.
بر اعداد خاص، استفاده از فرمها، عناصر و نامهای آشنا نیز در معماری مصلی تهران شاخص میباشد. مصلی تهران دارای ۷ گنبد میباشد که متاثر از معماری گنبدهای ایرانی مناطق مختلف کشور طراحی شدهاند. گنبد اصلی مصلی، از بزرگترین گنبدهای جهان اسلام بوده و طرحی بدیع دارد. ۵ ورودی اصلی به نامهای باب رسول الله (ص)، باب امیر المومنین (ع)، باب فاطمه الزهرا (س)، باب امام حسن(ع)، باب امام حسین(ع) نامگذاری شدهاند. در مجموعه هر ورودی دو گلدسته، یک ایوان و یک گنبد با طرح معماری و برگرفته از بناهایی متفاوت وجود دارد. تعداد گلدستههای مجموعه مصلی ۱۴ عدد میباشد. دو گلدسته اجرا شده فعلی، بلندترین آنها بوده که در جهان اسلام بیبدیل میباشند. ارتفاع این گلدستهها ۱۴۰ متر بوده و داخل گلدستهها، پلههای مارپیچ طراحی شده که از میان آنها آسانسور عبور میکند. ایوان بزرگ میان مسجد جامع و گلدستههای اصلی به صورت پوسته ای به ارتفاع ۷۲ متر و دهانه ۱۱۰ متر طراحی گردیده است. طراحی این ایوان نسبت به انواع معماری ایوانها در مساجد، نوگرایانه و بدیع میباشد.
مجموعه مصلی، از حوضها و آبنماهای متعددی برای طراوت بخشیدن به محیط استفاده شده است. حوض مرکزی مصلی دارای ۲۵۰۰ متر مربع مساحت است. همچنین در طراحی مجموعه مصلی، براساس آنچه از ماکت طرح و اسناد ارائه شده به دست میآید، فضای سبز دارای اهمیت ویژهای بوده است که به دلیل قرارگرفتن سایت مصلی در تپههای سرسبز عباس آباد امری دستیافتنی و طبیعیست.
طرح معماری مصلی این عناصر سنتی با ابداعات امروزینی آمیخته شدهاند. گنبد مصلی طرح نو و بدیعی دارد، کمکردن شیب گنبد و کنگرههایی که در انتهای آن طراحی شده بر قدرت فرمی آن افزوده است. پلان ساختمان اصلی مصلی یا همان گنبدخانه نیز نوآورانه طراحی شده است. گنبدخانه منطبق با الگوی مدور گنبد به صورت دایره طراحی شده است. همچنین در طرح ترئینات گنبد و جدارههای مصلی نقشهای بزرگ اسلیمی خودنمایی میکنند که بیانی نو از طرحهای کاشیکاری سنتیست که فراخور فنآوری و روشهای امروزین و با هزینه کمتری نسبت به اجرای سنتی آنها اجرا میگردد.
مصلی با رنگبندی روشن کالبد خود میتواند زیبایی بسیار زیادی در بافت شهری تهران داشته باشد اما متاسفانه استفاده از آجر سهسانتی، همخوانی مناسبی با بستر نوآورانه طرح ایجاد نکرده است. چرا که آجر سهسانتی علاوه بر نداشتن قابلیت تزئیناتی کافی در مقیاسی عظیم نظیر مصلی تهران ناکارآمد خواهد بود.
وجود ویژگیهای مطرح شده در طرح معماری مصلی تهران، میتوان گفت معماری این طرح به خوبی توانسته معماری ایرانیاسلامی را -در معنای عرفی- به شیوهای نو و امروزی بیان کند. استفاده از فرمهای آشنا و موتیفهای قدرتمند معماری اسلامی نظیر طاقنماهای متعدد، گنبد، مناره و ... باشد. این عناصر علاوه بر استقرار قدرتمند در سنت معماری اسلامی و بیانی سمبلیک در نسبت امروزین ما با معماری اسلامی، از منظر برخی نگاهها -هنوز به اثبات نرسیده- میتوانند حامل معانی و مفاهیمی قدرتمند نظیر توحید باشند و همین پشتوانه میتواند دلیلی برای ماندگاری این موتیفها در عین تحول و توسعه فنون و مصالح ساختمانی تلقی گردد.
[External Link Removed for Guests]