کتاب بندهش

[ganjineh]

بندهش(bondahesh) كتابي به زبان فارسي ميانه و خط پهلوي است كه يكي از مهم‌ترين متن‌هاي ديني و تاريخي زردشتي به شمار مي‌آيد. بندهش از دو واژه‌ي بن به معني آغاز و خواستگاه و دهش به معناي آفرينش ساخته شده و روي هم به معناي آفرينش آغازين است. با اين همه، آن‌چه در كتاب آمده تنها پيرامون آفرينش نيست، بلكه دانستني‌هاي جغرافيايي، زمين‌شناسي، جانورشناسي، گياه‌شناسي، مردم‌شناسي، گاهشماري، اخترشناسي و پيشگويي‌هايي پيرامون آينده‌ي جهان نيز در آن گنجانده شده است.

[ganjineh]

چگونگي گردآوري

كتاب بندهش را موبدي زردشتي به نام فرنبغ‌دادگي يا دادويه در سده‌ي سوم هجري از روي نوشته‌هاي باستاني ايران گردآوري كرده است. فرنبغ خود در آغاز كتاب به بهره‌گرفتن از زند، تفسير اوستا، اشاره كرده و در جاي‌جاي كتاب عبارت‌هايي مانند "آن گونه در دين گويد"، "چنين گويد به دين" يا "در دين گويد"، نوشته است كه در همگي آن‌ها دين به معناي اوستا و زند است. بررسي كتاب هشتم دينكرد، يكي ديگر از كتاب‌هاي ديني و كهن ايرانيان، نشان مي‌دهد كه بسياري از دانستني‌هاي بندهش در دام‌دادنسك اوستايي، ونديداد، سپندنسك و چهردادنسك وجود داشته است. بنابراين، آن‌چه در بندهش آمده، ريشه در نوشته‌هاي بسيار كهن‌تر ايرانيان دارد...

[ganjineh]

متن‌ها و ترجمه‌ها

از بندهش دو گونه متن بلند و كوتاه به زبان پهلوي در دست است. متن بلند ايراني خوانده مي‌شود، زيرا هر سه دست‌نويس موجود از آن، در ايران نوشته شده است. يكي از آن متن‌ها را موبد خدابخش فرود آبادان نزديك سال 1870 ميلادي و ديگري را دستور تيرانداز به سال 1880 براي هيربد تهمورس دينشاه از يزد به هند بردند. نسخه‌ي سوم نيز، بي‌آن‌كه سرنوشت آن را به درستي بدانيم، از هند سر درآورد. متن كوتاه را متن هندي مي‌خوانند، زيرا در هندوستان از روي نسخه‌هاي بلند ايراني نوشته شده است.

انكتيل دوپرون دست‌نويسي را از هند به فرانسه برد و ترجمه‌اي از آن را به زبان فرانسه در سال 1771 منتشر كرد. سپس ترجمه‌هايي از اين كتاب به زبان آلماني و انگليسي منتشر شد. ترجمه‌ي رواني از بندهش به زبان فارسي امروزي بر پايه‌ي سه دست‌نويس ايراني پس از كوشش 20 ساله‌ي شادروان مهرداد بهار انجام شده است

[ganjineh]

از آغاز تا فرجام

كتاب بندهش سه موضوع اصلي را در بر مي‌گيرد: اورمزد و دشمني اهريمن؛ آفرينش مادي از آغاز تا انجام؛ تاريخ و پيوند كيانيان و زيست‌گاه‌هاي آنان. هر كدام از اين موضوع‌ها خود بخش‌هايي دارند و گاهي خود آن بخش‌ها نيز بخش‌هاي كوچك‌تري دارند. از اين رو، پژوهشگراني كه روي اين كتاب كار كرده‌اند، آن را به شيوه‌ي متفاوتي گفتاربندي كرده‌اند. براي نمونه، مهرداد بهار آن را در يك مقدمه‌ي كوتاه و 22 بخش تنظيم كرده است. اما چون بخش نهم(درباره‌ي نحوه‌ي آن آفرينش‌ها) خود زيربخش‌هاي كوچك‌تري دارد، برخي مانند انكلساريا، آن را در 40 بخش تنظيم كرده‌اند. فهرست بخش‌هاي اين كتاب بر پايه‌ي شيوه‌ي مهرداد بهار اين گونه است:

بخش نخست: سرآغاز

بخش دوم: درباره‌ي آفرينش مادي

بخش سوم: درباره‌ي فراز آفريدن روشنان

بخش چهارم: درباره‌ي چگونگي و علت آفريدگان براي نبرد

بخش پنجم: تازش اهريمن بر آفرينش

بخش شم: درباره‌ي دشمني دو مينو

بخش هفتم: درباره‌ي زيج گيهان كه چگونه اتفاق افتاد

بخش هشتم: درباره‌ي نبرد كردن آفريدگان گيتي با مقابله‌ي اهريمن

بخش نهم: درباره‌ي نحوه‌ي آن آفرينش

درباره‌ي چونگي زمين‌ها/ درباره‌ي چگونگي كوه‌ها/ درباره‌ي چگونگي درياها/ درباره‌ي چگونگي رودها/ درباره‌ي رودهاي نامور/ درباره‌ي چگونگي درياچه‌ها/ / درباره‌ي چگونگي جانوران به پنج شكل/ درباره‌ي چگونگي مردمان/ درباره‌ي چگونگي زنان/ درباره‌ي چگونگي زايش هر سرده/ درباره‌ي چگونگي گياهان/ درباره‌ي سروري مردمان و گوسفندان و هر چيزي/ درباره‌ي چگونگي آتش/ درباره‌ي چگونگي خواب/ درباره‌ي چگونگي بانگ‌ها/ درباره‌ي چگونگي باد، ابر، باران/ درباره‌ي چگونگي خرفستران/ درباره‌ي چگونگي گرگ سردگان/ درباره‌ي چيز چيز كه به چه گونه‌اي آفريده شده است

بخش دهم: درباره‌ي سال ديني

بخش يازدهم: درباره‌ي بزرگ كرداري ايزدان مينو


منبع:

1. فرنبغ‌دادگي. بندهش. ترجمه‌ي مهرداد بهار. انتشارات توس، چاپ دوم 1380

2. ماهيارنوابي، يحيي. بندهش(از مجموعه مقاله‌هاي دانشنامه‌ي جهان اسلام، به كوشش حداد عادل)، انتشارات بنياد دايره‌المعارف اسلامي، 1377

3. بندهش(از مقاله‌هاي فرهنگ‌نامه‌ي كودكان و نوجوانان، به كوشش توران ميرهادي)، شركت تهيه و نشر فرهنگ‌نامه‌ي كودكان و نوجوانان، 1383