تمدن اسلامی

[ganjineh]

فيزيك

ابن هيثم(430-354 هجري قمري)، قانون‌هاي شكست نور را كشف كرد. به روش علمي ثابت كرد كه بازتاب پرتوهاي نور از روي چيزها به چشم، باعث تشكيل تصوير معكوس روي شبكيه‌ي چشم مي‌شود. او نخستين دانشمندي است كه از نقش مغز در تفسير تصوير سخن گفته است. ارتفاع جو زمين را با بررسي شكست نور محاسبه كرد. قانون اول ترموديناميك را شرح داد. اتاق تاريك درست كرد و با آن آزمايش انجام داد. او چرخ تراشي داشت كه با ان عدسي‌ها و آيينه‌هاي خميده را براي تجربه‌هاي خود مي‌ساخت.

كمال‌الدين فارسي تفسيري بر شاهكار ابن هيثم، كتاب المناظر، نوشت. او علت به وجود آمدن رنگين كمان در آسمان را به درستي شرح داده و براي اثبات نظر خود، آزمايش‌ انجام داده است

عبالرحمن خازني(تولد 550 هجري قمري) كتاب ميزان الحكمه را نوشت كه آن را مهم‌ترين اثر دانشمندان مسلمان در مكانيك دانسته‌اند. او در زمينه‌ي گرانش، مقاومت سيالات در برابر حركت، وزن مخصوص سيالات و اندازه‌گيري وزن مخصوص مواد سخت پژوهش‌هاي دقيقي انجام داده است.

[ganjineh]

شيمي

جابر بن حيان، به جاي روش ساده‌ي ذوب فلز، روش حل كردن فلز را به كمك اسيد نيتريك، اسيد سولفوريك، جوهر نمك و تيزاب سلطاني(كه خود اختراع كرده بود) ابداع كرد. او را پايه‌گذار دانش شيمي مي‌دانند.

زكرياي رازي الكل را به صورت خالص تهيه كرد، واژه‌ي الكحول كه به زبان انگليسي نيز راه يافته است، به معناي خالص‌ترين است. از آن‌جا كه از اين ماده براي شست و شوي چشم استفاده مي‌كردند، چشم‌پزشكان مسلمان به الكحال مشهور شدند. رازي نخستين دانشمندي است كه شيمي آزمايشگاهي را به خدمت پزشكي گرفت.

بسياري از نام‌هاي شيميايي كه امروزه در همه‌ي زبان‌هاي دنيا به كار مي‌روند، از يادگارهاي شيمي‌دانان مسلمان است: شيمي(كيميا)، نيل(آنيلين)، تالكوم(طلق)، زرنيق(آرسنيك)، بوره(براق)، قليا، آلدئيد، زاج سفيد، آليزارين، پتاسيم، سولفور، و ....

[ganjineh]

كتابخانه

در بغداد بيش از صد كتاب‌خانه وجود داشته است. هر مسجدي كتاب‌خانه‌اي داشت. تالار اصلي هر بيمارستان كه محل مراجعه‌ي تازه‌واردها بود، قفسه هايي پر از كتاب داشت.

در زمان حَكَم دوم، خليفه‌ي اموي آندولس، كتابخانه‌ي قرطبه بيش از 400 هزار جلد كتاب داشت و فقط فهرست كتاب‌هاي آن بيش از 44 جلد بود.

كتاب‌خانه‌ي سلطان مراكش، كه هنگام بازگشت از آندلس، به دست دزدان دريايي افتاد، بيش از 350 هزار جلد كتاب بود كه به دست فيليپ سوم، پادشاه اسپانيا رسيد و هسته‌ي اصلي كتاب‌خانه‌ي معروف اسكوريال اسپانيا شد.

[ganjineh]

فلسفه

الكندي(260-185 هجري قمري)، نخستين فيلسوف جهان اسلام، 270 رساله در منطق و فلسفه و ديگر شاخه‌هاي علم نوشت. وي بنيان‌گذار شاخه‌اي از فلسفه اسلامي، به نام فلسفه‌ي مشايي، است.

ابن سينا، نخستين فيلسوف جهان اسلام است كه كتاب‌هاي منظم و كاملي در فلسفه نوشته است.

سهروردي فلسفه و عرفان را در هم آميخت و شاخه‌ي جديدي را در فلسفه به عنوان فلسفه‌ي اشراقي بنيان گذاري كرد.

ابن رشد(595-520 هجري قمري)، شرح‌هاي كاملي بر فلسفه‌ي ارسطو نوشته و از اين رو در اروپا به شارح ارسطو مشهور شد. او در كتاب‌هاي خود سخن ارسطو را از سخن خود جدا كرده و همين امر باعث توجه اروپايي‌ها به او شده است. دانته از او با عنوان" آن‌كه تفسير بزرگ را نوشت" ياد كرده است.

ابن طفيل، داستان فلسفي حي بن يقظان را نوشت كه به 15 زبان ترجمه شده است. داستان‌هاي رابينسون كروزوئه، كتاب جنگل و داستان‌هاي تارزان برداشت ضعيفي از اين داستان باشكوه‌اند.

ملاصدرا، نظام فلسفي مبتني بر شناخت وجود را پايه‌ريزي كرد. وي را محل به هم رسيدن چهار جريان فلسفه، عرفان، كلام و تفسير مي‌دانند.

[ganjineh]

رياضي

محمد بن موسي خوارزمي(وفات 249 هجري قمري)، كتابي با عنوان جبر و مقابله( جبر و كاربرد آن در زندگي) نوشت و در آن روش محاسبه با عددهاي هندي را شرح داد. اين كتاب به لاتين ترجمه شد و عددهاي هندي از طريق آن به اروپا راه يافت. به علاوه،كتاب مهمي در روش حل معادله‌هاي درجه دوم نوشت كه به عنوان الگوريتمي در اروپا منتشر شد. او در اين كتاب واژه‌ي شيئ(چيز) را براي مقدار ناشناخته به كار برده است. وقتي كتاب او به اسپانيايي ترجمه شد، واژه‌ي شيء به صورت xay رونويسي شد، چون در اسپانيايي x به صورت ش تلفظ مي‌شود. طي زمان اين واژه به صورت x خلاصه شد و اكنون نشانه‌ي جبري جهاني است.

ابولوفاي بوزجاني(نيشابوري) رياضي‌دان و اخترشناس ايراني، كتاب هندسه را نوشت و در آن كتاب، روش رسم‌كردن شكل‌هاي گوناگون هندسي با خط‌كش و پرگار و ساختن چندوجهي‌هاي منظم را نوشته است .

خواجه نصير طوسي، مثلثات را در قالب مستقلي از علم نجوم ريخت و با اين ابتكار گام مؤثري در پيشرفت و توسعه‌ي اين علم برداشت . يكي از آثار نفيس او كه به همين موضوع اختصاص دارد ، كتاب «كشف‌القناع عن اسرار شكل‌القطاع» است. وي در اين كتاب دربار ه‌ي شكل قطاع، محاسب ه‌هاي سينوس و كسينوس، نظري ه‌ي چهارضلعي ‌ ها، حل مثلث ‌ هاي مسطح و كروي و مباحث ديگر با استفاده از تجارب ه‌هاي علماي گذشته داد سخن داده است. لانكوچري هندسه‌ي فضايي را برپايه‌ي اصل پنجم از اصول هندسه‌ي مسطحه‌ي خواجه نصير طوسي بنيان‌گذاري كرد.

غياث‌ الدين كاشاني، كاشف حقيقي كسر اعشاري است و اندازه‌ي دقيقي از عدد پي به دست آورده است. كتاب مفتاح الحساب او را يكي از برجسته‌ترين كتاب‌ها درباره‌ي محاسبه و نظريه‌ي اعداد مي‌دانند.

عمر خيام(517-429 هجري قمري) جبر خيام از برجسته‌ترين كتاب‌هاي رياضي است. وي معادله‌ها را تا درجه‌ي سوم به روش هندسي حل كرده است. تقويم جلالي، كه هنوز در ايران رايج است و از تقويم ميلادي بسيار دقيق‌تر است، از شاهكارهاي اوست.

[ganjineh]

زمين‌شناسي

ابوريحان بيروني(442-362 هجري قمري)، رياضي‌دان، اخترشناس، پژوهشگر تاريخ و جغرافيا، نخستين دانشمندي است كه علت پديد آمدن چاه‌ها و چشمه‌هايي را كه آب از آن‌ها فوران مي‌كند(چاه‌هاي آرتِزين) به صورت علمي توضيح داده است. او از حركت زمين به دور خورشيد سخن گفته و شب و روز را بر اساس اين حركت توضيح داده است. به علاوه، براي به دست آوردن وزن مخصوص فلزها و سنگ‌هاي بارازش، ترازوي ويژه‌اي درست كرد. وي از دگرگوني‌هاي زمين‌شناختي به خوبي آگاه بوده است

[ganjineh]

اخترشناسي

خواجه نصيرالدين طوسي(672-597 هجري قمري)، منظومه‌ي سياره‌اي جديدي طرح ريزي كرد كه شاگردش قطب الدين شيرازي آن را كامل كرد. در اين منظومه، برخلاف منظومه‌ي بطلميوس، زمين درست در مركز عالم قرار دارد. هولاكوخان مغول را به ساختن رصدخانه‌ي مراغه تشويق كرد.

ابن شاطر، برجسته‌ترين اخترشناس قرن هشتم هجري، مدير سازمان تعيين وقت نماز از طريق دانش اخترشناسي بود. وي در الگوي سياره‌اي خود تغييرات نوي در الگوي بطلميوس به وجود آورد و از آن‌جا كه الگوي وي از نظر رياضي همان الگوي كوپرنيك است، اين پرسش مطرح است كه آيا الگوي او به اروپا رفته است يا نه.

البتاني، كه برخي او را بزرگ‌ترين اخترشناس اسلامي مي‌دانند، روش تازه‌اي براي تعيين زمان مشاهده‌ي هلال ما كشف كرد و پژوهش گسترده‌اي درباره‌ي خورشدگرفتگي و ماه‌گرفتگي انجام داد. ترجمه‌ي كتاب معروف او، الزيج،تا زمان نوزايي يكي از كتاب‌هاي اصلي اخترشناسي در غرب بود.

[ganjineh]

جغرافيا

ابن حوقل، جغرافي‌دان قرن چهارم، حدود 30 سال به سرزمين‌هاي مهم آن زمان، از جمله اسپانيا، مصر، ايران، جزيره‌ي سيسيل در ايتاليا و شمال آفريقا سفر كرد و مشاهده‌هاي خود را در كتابي با نام المسالك و الممالك گردآورد. او در اين كتاب اطلاعات بارزشي درباره‌ي زندگي مردم و فراورده‌هاي كشاورزي و صنعتي شهرهاي مختلف فراهم كرده‌است و در نقشه‌هاي دقيقي كه در اين كتاب آورده‌، راه‌ها و فاصله‌ي شهرها را نيز مشخص كرده است.

ابن خردادبه، جغرافي‌دان و تاريخ‌نگار ايراني، مدير سازمان خبررساني معتمد عباسي بود. او براساس مطالعه‌ي نوشته‌هاي پيشينيان و گزارش‌هايي كه از خبررسانان و بازرگانان به دست مي‌آورد، كتاب المسالك و الممالك خود را نوشت كه به جغرافيايي طبيعي، سياسي و انساني سرزمين‌هاي اسلامي و برخي سرزمين‌هاي ديگر پرداخته است

ابوريحان بيروني عرض و طول جغرافيايي شهرهاي مهم آن زمان را تعيين كرده است. كتاب تحقيق ماللهند، نمونه‌ي كاملي از پژوهش‌هاي مسلمانان در زمينه‌ي جغرافيايي انساني و فرهنگ فولكلور است.

[ganjineh]

دريانوردي

ابن ماجد، مهم‌ترين دريانورد قرن نهم هجري بود كه تجربه‌هاي شخصي او از درياي سرخ و اقيانوس هند، دقيق‌ترين توصيف اين مكان‌ها در قرون وسطي است. او بيش‌تر راه‌هاي دريايي آن زمان را از درياي سرخ به شرق افريقا و از شرق افريقا تا چين را پيموده بود و به شير درياي خروشان مشهور شده بود. او 38 اثر در زمينه‌ي اخترشناسي و دريانوردي نوشته است. او كتابي به نام الفوائد نوشته است كه راهنماي دريانوردان بوده و بدون آن پيمودن اقيانوس هند بسيار مشكل بوده است.

[ganjineh]

مكانيك

احمدبن موسي بن شاكر خراساني، چرخ‌هاي آبي، پمپ‌ها و ماشين‌هايي ساخت كه براي بالا كشيدن آب به كار مي‌رفتند. وي كتابي به نام الحِيَل نوشت كه مرجع شناختن و ساختن دستگاه‌هاي مكانيكي است.

ساعت‌هايي كه با فشار آب، فشار جيوه، اثر حرارت شمع يا وزنه به حركت در مي‌آمدند و نوعي ساعت خورشيدي زنگ‌دار از نوآوري‌هاي مسلمانان است. هارون الرشيد در سال 807 ميلادي، سفيري را به دربار كارل كبير قيصر فرانك‌ها فرستاد و نمونه‌اي از ساعت‌هاي آبي زنگ‌دار را به او هديه كرد.

[ganjineh]

زيست‌شناسي

علي بن عباس آندُلُسي نخستين دانشمندي است كه حركت‌هاي رحم و نقش آن‌ها را در زايمان كشف كرده است. او هزاران سال پيش‌تر از داروين از اصل انواع و پيدايش آن‌ها بر اثر تغييرات ضروري در پاسخ به شرايط محيط زيست، سخن گفته است.

ابن نفيس، چكيده‌ي كتاب قانون ابن سينا را نوشت و در آن از گردش خون ششي(گردش خون كوچك) سخن گفته است. اثر جالب ديگر او، كتاب الارجوزه في الطب است كه چكيده‌ي كتاب قانون به شعر است.

[ganjineh]

طبقه‌بندي علوم

ابونصر محمد فارابي(339-258 هجري قمري)، كتاب احصاءالعلوم را در رده‌بندي علوم نوشت كه كتاب تقسيم فلسفه‌ي گونديسالينوس از آن اقتباس شده است. وي نوشته‌هاي مهمي در زمينه‌ي شناخت موسيقي نوشته است.