زاگرس ، خاك و محيط زيست(بخش نخست)

[Mr.Amirhessam]

مي­گويند كلمه زاگرس را اولين بار اسكندر مقدوني، هنگاميكه با سپاه خود به اين رشته كوهها رسيد به دليل شباهت آنها با كوههاي زاگرب بكار برد. زاگرس، کلمه­ای است با ريشة يونانی­ که از ديرباز به معنی پشتکوه يا به قول ايرانيها «پاطاق» به کار می­رفته است (جزيره­ای و ابراهيمی رستاقی، 1382).







مهمترين ويژگي ناهمتاي زاگرس، وجود جنگلهاي آنست كه نه تنها بعنوان يك ناحيه رويشي منحصربفرد تلقي مي­شود بلكه تامين كننده منابع آبي است كه بيش از 8/9 ميليون نفر بطور مستقيم از آن سيراب ميشوند. اين تعداد كه بالغ بر 27 هزار آبادی است بدون احتساب مردماني است كه از طريق رودهاي خارج شده از زاگرس روزگار مي­گذرانند. از ميان آباديهای مزبور نزديک به 4 هزار آبادی تنها در داخل جنگل­ها مستقر بوده و جمعيتی بالغ بر 5/1 ميليون نفر را در خود جای داده است (دفتر جنگلهای خارج از شمال، 1381). شايد گزاف نگفته ايم كه وابستگي معيشتي اين تعداد بطور مستقيم از دامداري در زاگرس تامين مي­شود.

تنوع خاك در زاگرس نيز از ديگر نكات بارز اين ناحيه رويشي است، گرچه همزمان با تخريب اين جنگلهاي كهن، تخريب خاك نيز سرعت گرفته، بطوريكه نرخ فرسايش خاك در زاگرس به ركورد هاي جهاني نزديك گشته است.





جنگلهاي ناحية رويشي زاگرس

جنگلهاي زاگرس از آذربايجان غربی (شهرستان پيرانشهر) تا فارس (حوالی فيروزآباد) در نواری به پهنای 7 درجة عرض جغرافيايي و 5/7 درجة طول جغرافيايي، جنگلهاي منطقة رويشي زاگرس با قدمتی 5 هزار ساله استقرار يافته­اند (شکرچيان، 1374 و يوسفی و همکاران، 1381)؛ جنگلهايي که گسترة آن 10 استان کشور را در امتداد رشته­کوه­های زاگرس (جهت شمال غرب به جنوب شرق) با طول متوسط 1300 كيلومتر و عرض متوسط 200 كيلومتر درنورديده (ثاقب­طالبی و همکاران، 1383) و از جنوب پيرانشهر با مختصات جغرافيايي 45 درجة طول شرقی و 36 درجة عرض شمالی، شروع و در حوالي ميان­جنگل در جنوب شيراز، با حد پاييني 52 درجه و 30 دقيقة طول شرقی و 29 درجة عرض شمالی، پايان مي­گيرد (فتاحي، 1373). اين استانهاي جنگلي عبارتند از: آذربايجان غربي، كردستان، كرمانشاه، لرستان، ايلام، فارس، خوزستان، اصفهان، چهارمحال بختياري و كهكيلويه و بويراحمد که در اين ميان، کمترين سهم از پوشش جنگلی زاگرس با 5/4 درصد، متعلق به استانهای خوزستان و آذربايجان غربي بوده (يعنی تنها 5/4 درصد از مساحت استانهای مزبور را جنگل پوشانده است) و بالاترين درصد آن به كهكيلويه و بويراحمد (47 درصد) تعلّق دارد.



رشته­کوه­های زاگرس، از مجموعه پستي و بلنديهاي منحصر به فردی، با دامنة ارتفاعی قابل توجه 4800 متر (از 200 تا 5000 متر از سطح دريا) تشکيل شده که به وسيلة جلگه‌هاي فراواني از هم جدا گرديده و زاگرس را به بخش شمالي، مياني و جنوبي تقسيم كرده است.

ميانگين بارندگی سالانة اين عرصه از 300 تا 800 ميليمتر متغير بوده و به طور کلی هرچه از شمال زاگرس به طرف جنوب ‌شرقي آن حركت كنيم، از ميزان رطوبت و سردي هوا كاسته شده و بر ميزان خشكي زمين و گرماي هوا، افزوده مي‌شود؛ تنوّع اقليمی کم­نظيری که سبب شده تا طيف گسترده­ای از رستنيها، زاگرس را به عنوان رويشگاه اصلی خود برگزينند؛ به نحوي كه در هر اقليم يا زيراقليم آن، جوامع يا ريختار­های گياهي خاصی كه در نهايت پوشش گياهي زاگرس را تشكيل داده‌اند، مشاهده مي‌شود. با اين وجود از منظر تقسيم­بندی پوششهای جنگلی، اين ناحية رويشی، با دامنة گسترش گونه­های جنس بلوط– که 85 درصد از حجم سرپای اين جنگلها را در نوار ارتفاعی 650 تا 2700 متر (يوسفی و همکاران، 1381) به خود اختصاص داده است - تعيين حدود ­شده و از يکديگر تفکيک می­گردند. همچنين متوسط رویش سالانة جنگلهای زاگرس را 7/0 متر مکعب و متوسط موجودی آن را 15 متر مکعب در هکتار اعلام کرده­اند (مرکز مطالعات مديريت و بهره­وری، 1381). اين در حالی است که در تازه­ترين خروجی­های سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداری کشور، ميزان رويش سالانة اين جنگلها بر حسب تراکم تاج پوشش و فرم پرورشی بين 4/0 تا 1/2 متر مکعب در هکتار برآورد شده و ميانگين رويش سالانه را در مجموع حدود 8/0 متر مکعب در هکتار تخمين زده است. فتاحی (1374) در بررسی­های گستردة خويش به اين نتيجه رسيده که در مقابل هر 65 تا 125 هکتار رويشگاه­های جنگلی تخريب­شده در منطقة زاگرس، تنها يک هکتار عمليات احيايي صورت گرفته است.

هر چند شايد شتاب تخريب و درجة ناپايداری اين جنگلها به دليل بهره‌برداري­های مفرط، گسترش ديمزارها و چراي بی­رويه و نابهنگام، هيچ زمان چون امروز نبوده است. پاره­ای از بررسيها نشان می­دهد که افزايش وزن زيست‌­تودة جنگلهاي زاگرس با تاج پوشش كمتر از 10% حدود 8 تن در سال است. در حالي كه اين جنگلها مي‌توانند سالانه زيست­توده­ای به وزن 160 تن توليد کنند (سيف‌الّلهيان، 1377 به نقل از جوانشير). راست آن است که 79 درصد از اين رويشگاه دارای تراکمی کمتر از 25 درصد هستند و تنها 7/1 درصد از اين جنگلها از تاج­ پوشش بيش از 50 درصد برخوردارند.

با اين وجود، بايد اذعان داشت که کماکان جنگلهای زاگرس از نظر حفاظت آب و خاك، تنوّع زيستي و ارزشهای پناهگاهی از اهميتی انکارنشدنی برخوردار هستند؛ اهميتی که هر نوع سرمايه­گذاری حفاظتی و احيايي در اين رويشگاه را توجيه­پذير و قابل دفاع نشان خواهد داد.

يکی از ويژگيهای مثبت و به اثبات رسيدة درختان ناحية رویشي زاگرس اين است که لاشبرگ حاصل از آنها، بويژه Quercus Persica L. (بلوط) و Fraxinus rotundifolia Mill (زبان گنجشک) در افزايش و پويايي مادة آلی خاک و در نتيجه فزونی ذخيرة کربن در خاک نقش مهمی ايفا می­کنند (رئيسي، 1382).

از آنجا که هنوز در مورد تعريف محدوده­های جنگلی، اجماعی وجود نداشته و اختلاف نظرهای فراوانی به چشم می­خورد، صرفنظر از کمبودهای اطلاعاتی، آمارهای متفاوتی برای وسعت اين جنگلها ارايه شده است. از جمله در كتابچة توسعة كشاورزي از برنامة پنج سالة دوّم، مساحت اين جنگلها 2/5 ميليون هكتار ذکر شده، در حالی که مراجع ديگری اين محدوده را 6/5 ميليون هکتار (جزيره­ای و ابراهيمی رستاقی، 1382 به نقل از يزديان)، 5561550 هکتار (اشرقی، 1373)، 5/5 ميليون هکتار (شاعری، 1382)، 5052000 هکتار (مطالعات جامع توسعة کشاورزی و احيای منابع طبيعی)، 5 ميليون هکتار (ثاقب­طالبی و همکاران، 1383)، 8/4 ميليون هكتار (سيف‌الّلهيان، 1377 و بابايي و همکاران، 1382)، 749/4 ميليون هکتار (LFCCS، 2001)، 5/4 ميليون هکتار (مرکز مطالعات مديريت و بهره­وری، 1381)، 4 ميليون هکتار (ثابتی، 1355)، 5/3 ميليون هكتار (فتاحي، 1373 و يوسفی و همکاران، 1381)، 3 ميليون هکتار (تربوگو، 1973) و حتّی 85/2 ميليون هکتار (محمّدي، 1354) هم ذکر کرده­اند. با اين وجود، به آمارهای ارايه شده از سوی دفتر طرح و برنامة سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداری کشور كه مساحت اين عرصة رويشی، «5050000 هکتار» درنظر گرفته شده است بيشتر استناد شده است.

[External Link Removed for Guests]