نقش مجله هاي رياضي در آموزش رياضى

[ganjineh]

امروزه فقط كتاب ابزار آموزشي به حساب نمي آيد و معلم تنها متولي آموزش محسوب نمي شود. مجله هاي آموزشي، چه آنها كه ويژه دانش آموزان و چه آنها كه خاص معلمان منتشر مي شوند، به عنوان يك ابزار آموزشي قدرتمند مطرح اند. در كشور ما مانند ساير كشور ها مجلات متعددي چاپ مي شود كه برخي آز آنها به طور مستقيم به رياضي و آموزش آن و برخي به صورت جنبي به آن مي پردازند. در اين مقاله ضمن ارائه تاريخچه مجلات آموزش رياضي به برخي از كاركردهاي آموزشي آنها اشاره مي كنيم.
تاريخچه مجلات رياضي

بنا به گفته پژوهشگر تاريخ رياضيات، آقاي پرويز شهرياري، مجله اي با نام "حل‌المسائل رياضي" قديمي‌ترين نشريه رياضي ايران است كه شامل حل مسائل شاخه هاي مختلفه رياضي بوده و با رهنمودهاي آقاي «ناصر هورفر» انتشار مي‌يافت. جلد اول اين مجله در 15 دي ماه 1306 شمسي، در مطبعه نهضت شرق تهران به چاپ رسيده و در اوّل و پانزدهم هر ماه منتشر مي‌شد. در ضمن، در اين مجله بعضي از مسائل امتحانات نهايي ايران و اروپا و روسيه چاپ مي‌شد. اين مجله به قطع بزرگ و به خط نستعليق و به خامه زرين خط ( خط مرحوم استاد حسين زرين خط، عضو پيشين انجمن خوش نويسان) است. در اين مجله با اسامي افراد معروفي نظير، تقي هورفر، محمدعلي مجتهدي، غلامحسين مصاحب، محمود مهران و محسن هشترودي روبه‌رو مي‌شويم.

دومين نشريه، مجله رياضيات «عالي و مقدماتي» بود كه جلد اول آن در سال 1309 در تهران به چاپ رسيد. دكتر مصاحب مدير مسؤول و مؤسس آن بود. مجله در اوّل و پانزدهم هر ماه با چاپ در مطبعه علمي منتشر مي‌شد و وجه اشتراكش ساليانه از 25 تا 40 قران (براي محصّلان 10 قران) بود.

نشريه سوم، «گاهنامه» بود كه زير نظر آقاي «هورفر» نوشته مي شد و نخستين شماره آن در سال 1310 چاپ ‌شد. گاهنامه يعني سالنامه و تقويم، اگر چه گاهنامه، نشريه رياضي نبوده ولي بخشي از آن به معرفي رياضيدانان ايراني اختصاص داشت. در پايان گاهنامه، برخي از رساله‌هاي رياضي ترجمه مي‌شد و برخي از سندهاي علمي مربوط به دانشمندان ايراني درج مي‌گرديد. يكي از اين سندها مربوط به ابوسهل بيژن‌بن رستم كوهي، اهل طبرستان كه در سده چهارم قرن مي‌زيسته و با همكاري مستقيم ابوالوفاي بوزجاني به رصد و تنظيم جدول هاي اخترشناسي مشغول بوده است. اين دانشمند ايراني ابزاري براي رصد خورشيد ساخت كه بسيار دقيق بود و دوبار به فاصله هر سه ماه، توسط دانشمندان مورد آزمايش قرار گرفت، ترجمه دومين تأئيدنامه اين ابزار به زبان فارسي، در پشت جلد برهان شماره12 (دبيرستان) آمده است. در ضمن، گاهنامه ظاهراً فقط سه سال منتشر شده است.

چهارمين نشريه، «سخن ادبي» با همكاري پرويز شهرياري به طبع مي‌رسيد و بارها بحث هايي درباره آموزش رياضي در آن آمده است.

پنجمين نشريه، «سخن علمي» به سردبيري آقاي پرويز شهرياري بود كه نخستين شماره آن در سال 1342 در تهران به چاپ رسيد. مطالب و مقالات اين مجله به‌طور كلي پيرامون علم و مباحث مرتبط با آن بود. ولي چون سردبير اين مجله آقاي شهرياري بود، مطالبي درباره رياضي و آموزش رياضي در آن نوشته مي‌شد.

ششمين نشريه، «مجله يكان» بود كه در بهمن ماه 1342 پا به عرصه مطبوعات ايران گذاشت. عنوان كامل مجله «يكان مجله رياضيات» بود و آقاي عبدالحسين مصحفي صاحب امتياز، مدير و سردبير مجله بودند. بهاي هر شماره 20 ريال بود و هر ماه يك‌بار منتشر مي‌شد. در اين مجله با اسامي افراد معروفي نظير دكتر محسن هشترودي، احمد بيرشك، حسين آزرم، غلامرضا مسجدي، پرويز شهرياري، محمد حسن رزاقي رو به ‌رو مي‌شويم. در شماره 7 اين مجله، مصاحبه‌اي با دكتر محسن هشترودي انجام گرفته است كه متن كامل اين مصاحبه را در برهان 13، استاد ياسي‌پور در مقاله «تاريخچه مجلات رياضي در ايران» آورده است. در ضمن آخرين شماره اين مجله (118) در سال 1356 به چاپ رسيد.

هفتمين نشريه، «مجله آشتي با رياضيات» در بهار سال 1356 به سردبيري آقاي شهرياري توسط دانشگاه آزاد آن روز پا به عرصه مطبوعات ايران گذاشت. دو ركن اساسي اين مجله، پرداختن به تاريخ رياضيات و كاربرد رياضيات است. اين مجله در شماره 20 تعطيل شد.

هشتمين نشريه، «مجله آشنايي با رياضيات» در سال 1364 و به دنبال آشتي با رياضيات پا به عرصه مطبوعات گذاشت و تقريباً 80 شماره از اين دو مجله منتشر شد. اين مجله تا سال 1372 چاپ مي‌شد.

نهمين نشريه، «مجله رشد آموزش رياضي» است كه اولين شماره آن در سال 1363 چاپ شد. اين مجله فصلنامه است و بيشتر مخاطبان آن دانشجويان تربيت معلم و معلم‌هاي رياضي هستند.

دهمين نشريه، «جنگ رياضي» است كه تاكنون 10 شماره از آن به سردبيري آقاي بهزاد منوچهريان به چاپ رسيده است.

يازدهمين نشريه، «مجله رياضي برهان» است كه در سال 1370 به سردبيري آقاي اميري كار خود را آغاز كرد و بيشتري مخاطبان اين مجله دانش‌آموزان دوره متوسطه و پيش‌دانشگاهي و معلم هاي رياضي است. در كنار اين مجله، در سال 1370، مجله رياضي برهان راهنمايي، ابتدا به سردبيري آقاي حميدرضا اميري و سپس به سردبيري آقاي خسرو داوودي به طبع رسيد. اين دو مجله توسط انتشارات مدرسه، وابسته به آموزش و پرورش منتشر مي شد، اما اكنون دفتر انتشارات كمك آموزشي سازمان پژوهش و برنامه ريزي درسي عهده دار نشر آن است.

از نشريه‌هاي ديگر رياضي مي‌توان «نشريه رياضي» «بولتن‌ها و خبرنامه‌هاي انجمن رياضي ايران»، مجله گنجينه‌ (انتشارات فاطمي) و «نشريه‌ها و مجله‌هاي رياضي مركز تحقيقات معلمان» از جمله تام( انجمن رياضي معلمان كردستان)، فرنود( انجمن رياضي معلمان اصفهان)، فرزان( انجمن رياضي معلمان چهارمحال و بختياري) و اتحاد( اتحاديه معلمان رياضي كشور) را نام برد.

كاركردهاي آموزشي مجله‌هاي رياضي

از ويژگي هاي آموزش از طريق مجله‌هاي آموزشي رياضي، در دسترس بودن و فاصله كوتاه زماني در چاپ آنهاست. بنابراين همواره با سرعت مي‌توان تازه‌ترين روش هاي آموزشي و مطالب رياضي را به مخاطبان منتقل كرد. و نيز مي‌توان مخاطبان را در جريان آخرين دست‌آوردها، كنفرانس ها و رويدادهاي مهم رياضي قرار داد.

• در حال حاضر، معمولاً تيراژ كتاب هاي رياضي 5 الي 10 هزار نسخه است. در صورتي كه مجله‌هاي رياضي تيراژ بالاتري دارند و در نتيجه طيف وسيعتري از مخاطبان را پوشش مي‌دهند.

• علاوه بر آن، اگر مسايل مربوط به هنر گرافيك در مجله‌ها رعايت شود، با بهره جستن از اين هنر مي‌توان تنوّعي جذّاب ايجاد كرد و مطالب رياضي را از يكنواختي و خشكي كتاب هاي رياضي نجات داد. در نتيجه، انگيزه و علاقه براي مطالعه رياضي فزوني خواهد يافت.

• خواننده مجله با پرداخت مبلغي كه معمولاً مقدار آن از قيمت يك كتاب ـ حتي با همان قطع و تعداد صفحات مجله ـ كمتر است (بدليل تيراژ بالاي مجله) مي‌توانند از چندين مقاله در زمينه‌هاي مختلف و مسائل سرگرم كننده و متنوع برخوردار باشند.

• از ويژگي هاي ديگر مجله‌هاي رياضي، تشويق خوانندگان و به كار گرفتن استعدادهاست. گردانندگان مجله مي توانند حتي با ذكر يك اسم ، چاپ يك مسأله يا چاپ يك مقاله، محركي مفيدي براي معلمان و حتي دانش آموزان باشند. اين امر بارها تجربه شده و در نامه‌هايي كه به دفتر مجله ارسال مي‌شود، اين‌گونه مطالب بسيار به چشم مي‌خورد.

• گاهي اوقات كتاب هاي درسي به دليل محدوديت تعداد صفحات مطالب را به شكل خيلي فشرده عنوان مي‌كنند و در نتيجه كمبودهايي در كتاب هاي درسي به چشم مي‌خورد كه مجله‌هاي رياضي با چاپ مقالاتي مستقل يا دنباله‌دار، مي‌توانند آنها را پوشش دهند. بعضي از كاربردهاي رياضي مرتبط با رئوس مطالب درسي، بايد در مجله مطرح گردد، تا دانش‌آموز هم مفاهيم درس را عميق تر درك كند و هم بداند كه رياضي به چه دردي مي خورد.

• مجله رياضي مي توانند شامل تاريخ و فلسفه رياضي و سرگرمي هاي رياضي باشد، تا خلأهاي موجود در كتاب هاي درسي را از اين طريق جبران كند.

• كار ديگر مجله، آشنايي مخاطبان علاقه‌مند با نظريه‌ها و شاخه‌هاي جديد رياضي و آخرين دستاوردهاي جهاني است.

• تعداد شيوه‌هاي آموزشي خوب، به تعداد معلمان كارآزموده است و هر كس مي تواند شيوه‌هاي آموزشي موفق خود را در اختيار ديگران قرار دهد، براي اين منظور، از معلمان موفق مي‌خواهيم كه يك موضوع درسي را در نظر بگيرند و عملكرد خود را سر كلاس با توضيحات، مثال ها، تكاليف و غيره گزارش كنند. اين كار در مجله براي معلم مي‌تواند انتقال يك تجربه باشد، بنابراين معلمان رياضي به ويژه معلمان جوان مي‌توانند با مطالعه اين تجربه‌ها، روش آموزشي ديگري را پيدا كنند ( غير از روش خودشان ولي سازگار با آن ) و آن را در كلاس خود به كار گيرند . همچنين از طريق مصاحبه‌ با پيشكسوتان آموزش رياضي كشور، مي‌توان تجربه‌هاي مفيد آموزشي را انتقال داد.

• بيشتر مجله‌هاي رياضي مشكلات درسي دانش‌آموزان را مطرح مي‌كنند و كمتر التفاتي به معلمان دارند. يكي از هدف هاي آموزشي رياضي به طور قطع آموزش معلمان است، بنابراين اگر قسمتي از مجله را به معلمان اختصاص دهيم و براي آنان بنويسيم، در نتيجه از اين طريق به طور غير مستقيم، دانش‌آموزان را هم آموزش داده‌ايم.

• آگاه كردن مخاطبان از فهرست موضوعي آخرين كنفرانسها و رويدادهاي رياضي در داخل و خارج از كشور.

ويژگي مقالات مجله آموزش رياضي

اصولاً ارتباط آموزشي بين يك مجله آموزش رياضي با مخاطبان خود يك ارتباط غيركلامي و اصطلاحاً «مقاله‌اي» است و اين يكي از حساسترين جوانب كار است. زيرا مقالات بايد به گونه‌اي باشند كه مخاطب بدون واسطه بتواند به اهداف آموزشي مقاله برسد و حداكثر استفاده را ببرد. مقاله‌ها بايد به گونه‌اي باشند كه ارتباط بين يك مقاله آموزشي و مخاطب آن، ارتباطي مانند معلم و شاگرد در سر كلاس باشد. البته، معلم هنگام تدريس در كلاس مثال هايي ارائه مي‌كند كه آوردن آنها روي كاغذ كار مشكلي است. همچنين ممكن است با رفتارش، نوع حرف‌زدنش و مثال هايي كه مطرح مي‌كند، باعث جذب دانش‌آموزان شود، اما در يك مقاله، دانش‌آموز حروف و اعداد را مي‌بيند.

بنابراين، مقالات بايد با زباني گويا، مطالب را به مخاطب عرضه كنند و ابهامي نداشته باشند يا اگر در يك مقطع، مبهم باشند، در مقطعي ديگر به گونه‌اي كه نوعي آموزش در آن نهفته باشد، جواب وي آن ابهام باشند. به عنوان مثال اگر در مقاله‌اي عنوان كرديم كه " اگر تابعي مانند f داراي نقطه ماكزيمم نسبي باشد، آن گاه در آن نقطه مشتق تابع برابر صفر است ولي عكس آن برقرار نيست (ايجاد ابهام)" ، بايد در قسمت ديگر مقاله اين ابهام رفع شود و به مقاله‌هاي بعدي ارجاع داده نشود و با يك مثال نقض به صورت زير نشان مي‌دهيم كه عكس حكم بالا برقرار نيست:

در تابع 3 f(0)=0 ، f/ (x)=x اما در نقطه 0= f تابع ماكزيمم ندارد.

اين‌كه آيا مجله‌هاي رياضي تا چه حد رسالت خود، يعني نقش معلم‌گونه خود را توانسته‌اند ايفا كنند، سؤالي است كه مخاطبان مجله بهتر و دقيقتر مي‌توانند به آن پاسخ بدهند و در واقع بهترين الگوها و خط‌مشي‌ها از همين بازخوردها به دست مي‌آيند و همواره مجله‌هاي رياضي و دست‌اندركاران آنها را مجاب مي‌كند كه در معرض نظرخواهي و ارزشيابي قرار بگيرند.

به اعتقاد ما يكي از عامل هاي مؤثر در پيشرفت و پيشبرد اهداف آموزشي، رقابت سالم و سازنده است و اين امر در مورد مجله‌هاي رياضي و چاپ مقالات از طرف مؤلفان و مترجمين نيز صادق است. لذا اگر تعداد مجله‌هاي رياضي در مقاطع مختلف بيشتر باشد، اين رقابت بيشتر خواهد شد و بي‌ترديد كيفيت كار بالا خواهد رف