نشست سريال «جابربن‌حيان» در ايسنا

[Leila]

نشست سريال «جابر بن حيان» با حضور جواد افشار كارگردان، حجت‌الاسلام محمد تقي انصاري از محققان و تهيه‌كننده‌ي اين مجموعه،حسن جوهرچي بازيگر نقش جابر بن حيان و ابراهيم علي برزي نويسنده و مدير گروه فيلم و سريال شبكه الكوثر در تالار شهيد حسن قريب خبرگزاري دانشجويان ايران برگزار شد.


علت ساخت سريالي درباره‌ي شخصيت جابر بن حيان


به گزارش خبرنگار سرويس تلويزيون ايسنا، در ايتداي اين نشست جواد افشار ـ كارگردان ـ درباره‌ي علت ساخت سريالي درباره‌ي شخصيت «جابربن حيان» گف: فيلمنامه‌اي كه آقاي انصاري پيشنهاد داده بود معرفي و بررسي 13 تن از شخصيت‌هاي برجسته شاگردان معروف حضرت امام صادق (ع) را شامل مي‌شد و قرار بود به شكل اپيزوديك توليد شود.

وي ادامه داد: متن مجموعه‌ي جابربن حيان سال گذشته توسط علي برزي به نگارش درآمد و تحقيقات نيز توسط يك تيم كاملا كارشناسي زير نظر آقاي انصاري و آقاي برزي و چند تن ديگر شكل گرفت. در آن زمان به تهيه‌كننده پيشنهاد ساخت سريالي درباره‌ي يكي از برجسته‌ترين شاگردان امام صادق(ع) را ارائه دادم و سپس با مشورت نويسنده‌ي اثر و موافقت شبكه، شخصيت طراحي و علي برزي، مجددا نگارش را آغاز كرد و يك قصه‌ي 13 قسمتي نوشته شد.
كارگردان سريال «جابر بن حيان» اضافه كرد: منابع محدودي از زندگي شخصي حيان در اختيار داشتيم. با اين حال سعي كرديم به اتفاق نويسنده و آقاي لبافي در بازنويسي، روي جذابيت‌هاي دراماتيك و كشش‌هاي مورد نياز يك قصه‌ي نمايشي بيشتري كار شود، بر اين اساس بازنويسي حدود چند ماه طول كشيد.

افشار هم چنين متذكر شد: در اين مجموعه ويژگي‌هاي ايراني بودن شخصيت جابربن حيان برايمان مهم بود. همچنين علوم مختلف، فلسفه،‌ فقه و كلام و از همه مهمتر، عشق او به مسايل ديني و علاقه‌ي شخصي او به حضرت امام صادق (ع) باعث شد كه ما به طور متمركز و زنجيروار قصه‌ جابر بن حيان را توليد كنيم.


علت انتخاب اين مقطع تاريخي از زندگي جابر بن حيان

ابراهيم علي برزي ـ نويسنده متن اين سريال ـ درباره‌ي انتخاب اين مقطع تاريخي از زندگي «جابر بن حيان» اظهار كرد: براي ما دوره‌ي زماني خاصي كه جابر در آن زندگي مي‌كرد و شخصيت‌هاي ديگري كه در كنار جابر در سريال ديديم ، مهم بود. آن دوران به هنگام امامت امام صادق(ع) است كه در تاريخ مذهب ما دوره‌ي خاصي است. چون قبل از امام صادق (ع) شيعه به عنوان يك مذهب و فرهنگ جا نيفتاده بود، از نظر مسايل ديني با مذهب‌هاي ديگر تفاوت چنداني نداشت. اما از دوران امام صادق(ع)، مذهب شيعه از نظر فرهنگي به عنوان يك مذهب خاص شكل مي‌گيرد و پيشرفت مي‌كند. آن دوران از نظر سياسي و فرهنگي خاص است؛ چرا كه قدرت امويان افول و عباسيان رشد كرده بودند و با كمك شيعيان و علويان به حكومت مي‌رسند. عباسيان پس از رسيدن به قدرت، به شيعيان ديگر نيازي ندارد يا در مطامع آن‌ها شيعه جايي ندارد. بنابراين تلاش مي‌كند كه فرهنگ شيعه و شيعيان را تحت تاثير قرار دهند و كنار بزنند.
علي برزي در ادامه گفت: جابر يكي از شخصيت‌هاي مهم آن دوران است. تاريخ نشان داده كه در آن دوره قيام نظامي نمي‌تواند موفق باشد. چون پس از شهادت امام حسين(ع)، قيام‌هاي متفاوتي انجام شد كه بسياري از آن‌ها توسط شيعيان انجام شد. ولي به جايي نرسيد و ابومسلم هم كه قيام كرد و حكومتي بر اساس قيام او شكل گرفت. آن حكومت تبديل به نظام حكومتي خلفاي عباسيان شد.
وي افزود: در اين شرايط كه قيام نظامي نتيجه‌بخش نيست، كار فرهنگي مي‌توانست موثر باشد. مردم آگاهي يابند و روزي به دنبال امويان و روزي ديگر دنباله‌روي عباسيان نروند و در نهايت هم بي‌نتيجه باشد. حركت فرهنگي را امام صادق (ع) شروع مي‌كند و تعدادي افراد خاص مثل جابر بن حيان را انتخاب و تربيت مي‌كند و به مناطق مختلف مي‌فرستد تا به مردم آگاهي دهند و هم مسايل ديني و هم فرهنگي مردم را تقويت كنند.
علي برزي اضافه كرد: در كنار جابر بن حيان، شخصيت‌هاي ديگري در سريال داريم كه هر كدام از آنان در رشته‌ي خاصي چون فقه، كلام و فلسفه سرآمد بودند و مسووليت خاصي داشتند.
وي درباره‌ي دلايل انتخاب جابربن حيان اظهار كرد: جابر بن حيان ايراني است. علاوه بر آن به جز طبابت و لقب گرفتن به عنوان پدر علم شيمي، فقيه و ستاره‌شناس است. بنابراين شخصيت برجسته‌اي است. جابر را در دوران زماني خاص انتخاب كرديم كه در كنار آن هم، مسايل سياسي آن دوره و هم شخصيت‌هاي خاص اش اهميت داشت؛ از همه مهمتر به اين نكته اشاره داشتيم كه امام صادق(ع) اين حركت عظيم را آغاز كرد تا مردم را آگاه كنند و اين حركت پيشرفت كند و در عصر خاصي كه امام صادق (ع) در نظر دارد كه عصر غيبت صغري و كبري است، به نتيجه برسد.
نويسنده‌ي سريال «جابر بن حيان» در ادامه گفت: در عصر امام صادق(ع) فرهنگ شيعه شروع به تكوين شدن مي‌كند، اين شكوفايي در كنار مسايل سياسي و حكومتي قابل توجه است.
به گزارش ايسنا، جواد افشار ـ كارگردان ـ اضافه كرد: جابر بن حيان درست در نقطه‌ي عطف تحولات اساسي آن مقطع تاريخي زندگي مي‌كند و جوان بودن او يكي از عوامل جذاب بود كه به نظر رسيد مخاطب با او ارتباط بيشتري برقرار مي‌كند.


ميزان واقعي بودن اتفاقات و جلوگيري از ورود انحرافات در سريال

حجت‌الاسلام محمد تقي انصاري كه طراحي اين مجموعه را برعهده داشته،‌ درباره‌ي ميزان واقعي بودن اتفاقات اين مجموعه و جلوگيري از ورود انحرافات در فيلمنامه گفت: در برخي از نقد‌هاي غيرمنصفانه بحث تحقيق كار، هدف قرار گرفته شده بود. در صورتي كه تحقيق درباره‌ي زندگي امام صادق(ع) را در سال 80 براي سيما فيلم آغاز كرديم. پژوهش به طور جدي حدود دو سال انجام شد. 5 جلد كتاب درباره‌ي فضاي زندگي امام صادق (ع) و قيام علمي امام باقر و امام صادق (ع) نوشتيم.
نظر ورود فرهنگ‌ها و فلسفه‌هاي مختلف به جهان اسلام زمان امام صادق (ع) شرايط ويژه‌اي علاوه بر بعد سياسي داشت. البته اين سريال عظيم در سيما فيلم به نتيجه نرسيد. ما در يك قصه‌ي كوچكتري اين موضوع را ساختيم.
انصاري اضافه كرد: «عنوان بصري» نخستين فردي بود كه به عنوان شخصيت اول در سريال قرار گرفت؛ چرا كه او شخصيت مهمي بوده است و يكي از رئوس عرفان است. روايتي كه او از امام صادق (ع) نقل مي‌كند، يك روايت عرفاني است كه علامه طباطبايي، آقا ميرزا جواد ملكي تبريزي و ديگران اوايل كتاب عرفان خود، روايت «عنوان بصري» را نقل كرده‌اند.
وي افزود: حاكم بصره و دست‌اندازي كه به اموال «عنوان» دارد، ماجرا‌هاي واقعي بود كه مي‌توانست جذابيت‌هايي داشته باشد. سپس پس از بحث با نويسنده و كارگردان به اين نتيجه رسيديم كه به شخصيت ديگري نياز داريم كه جذابيت‌هاي ديگري نيز داشته باشد و در نهايت به «جابر بن حيان» رسيديم.
تهيه‌كننده سريال «جابر بن حيان» در ادامه گفت: غالب فضاهاي ما روح روايتي و تاريخي دارد. ولي در وجه داستاني با توجه به حضور آقاي افشار و نويسندگان سعي كرديم هم وجه تاريخي اثر حفظ شود و هم سريال داستاني به مجموعه‌اي روايي و تاريخي تبديل نشود.
وي افزود: وجه مذهبي اثر نيز روشن است؛ چرا كه «جابر بن حيان»، شخصيتي كاملا مذهبي و محكم است و از شاگردان برجسته‌ي امام صادق (ع) به شمار مي‌رود. به طوري كه امام (ع) هر روز به صورت خصوصي يك مساله‌ي خاص را به جابر مي‌گفت. در صورتي كه امام صادق (ع) در زماني كه شرايط مهيا بود، 4000 شاگرد داشت از سوي ديگر جابر نيز در كتاب‌هايش پس از چند صفحه نوشته، نقل قول از امام صادق(ع) داشته و آورده است« اين چنين فرمود جعفر بن محمد (صلوات ا... عليه).»
انصاري با اشاره به ديگر شاگردان امام صادق (ع) گفت: شاگردان ديگر اين امام(ع) چون «زارة بن اعين»، «مومن طاق»، «ابوحمزه ثمالي»، «عيسي بن عبدالله قمي» و هر كس را كه ديديم يا اسمي از او شنيديم، كاملا اشخاص تاريخي هستند؛ البته در قالب يك سريال داستاني. بنابراين ما يك مجموعه‌ي تاريخي مذهبي داشتيم كه هم قصه داشت و هم تاريخي بود و هم مذهبي.
وي در ادامه اظهار كرد: هيچ ابايي از اين نداريم كه بگوييم كارمان مذهبي بود. بعضي مي‌گويند اين كار شعاري بوده است. شعار در صورتي بد است كه اشخاص شعار‌زده شوند و به شعار‌دادن بسند كنند. شعار دادن پرچم و علمي داشتن خوب و لازم است. ما هم افتخار مي‌كنيم كه در كارمان پرچم داشته‌ايم. از طرف ديگر در سريال جابر بن حيان، داستان هم داشتيم.
طراح سريال «جابر بن حيان» ادعا كرد: بيننده جذب اين سريال شد و از آن مواردي كه ما مي‌خواستيم به او بگوييم استفاده كرد.


ميزان اختيار براي ايفاي نقش جابر بن حيان

حسن جوهر‌چي درباره‌ي ميزان اختيار داشتن به عنوان يك بازيگر براي ايفاي نقش «جابر بن حيان» گفت: اصولا بازيگر زماني كه يك پروژه سير اجرايي خود را طي مي‌كند، به گروه محلق مي‌شود، به تبع بازيگران چندان در جريان چگونگي نوشته شدن و به سرانجام رسيدن متن سريال نبودند. چرا كه يك فيلمنامه نوشته را به ما بازيگران دادند. آن را خوانديم.

وي افزود: براي ايفاي نقش شخصيتي در يك فيلم با داستاني شهري و به تعبير آقاي افشار «مبله» ما به ازاي خارجي وجود وجود دارد و مي‌توان نمونه‌هاي نقش را پيدا كرد. ولي زماني بايد شخصيتي را بازي كرد كه نمونه‌ آن را نديده‌ايم، حتي اطلاعات مكتوب چنداني نيز درباره‌ي او وجود ندارد. در اين مواقع شرايط براي بازيگر به منظور رسيدن به نقش مقداري سخت مي‌شود. در اين مواقع بازيگر بايد به ادراك شخصي خود تكيه كند.
جوهر‌چي اضافه كرد: ادراكات شخصي من از جابر از حدود چهار منبع به دست آمد. در درجه‌ي اول متن نوشته شده در اختيار قرار گرفت. خواندن فيلمنامه موجب شد كه پرسش‌هاي زيادي در ذهن من به وجود آيد و پرسش‌هاي خود درباره‌ي متن را به علت گرفتاري‌هاي علي برزي از آقاي انصاري و افشار مي‌پرسيدم. اين شانس را آوردم كه آقاي افشار به عنوان كارگردان اين سريال، اطلاعات بسيار خوبي درباره‌ي تاريخ به ويژه، تاريخ اسلام دارد و نكات ريزي از قصه را او براي من باز مي‌كرد و در برخي سكانس‌ها، دلايل ديالوگ‌ها را با يك حس خاص با توجه به مقطع تاريخي سريال، برايم توضيح مي‌داد كه اين مورد براي من به عنوان بازيگر لذت‌بخش بود.
وي افزود: در هر مقطع تاريخي كه با آقاي انصاري و افشار تنها مي‌شدم، مدام اطلاعات جديدي را درباره‌ي جابر كسب مي‌كردم و اين شخصيت را بهتر مي‌شناختم.
بازيگر نقش «جابر بن حيان» اضافه كرد: از نظر نگارش مجال تحقيقي كافي در اختيار بوده، ولي فرصت كافي هنگام توليد براي شناخت شخصيت جابر براي من بازيگر وجود نداشت. به همين علت، پس از گذشت حدود 30 روز از آغاز تصوير‌برداري، تازه در حال پيدا كردن جابر بودم و به تدريج در زمان تصوير‌برداري، شناخت من از جابر بيشتر و شخصيت‌ او در ذهن من كامل‌تر مي‌شد. به طوري كه روز‌هاي آخر بغض گلوي من را مي‌گرفت و پيش خود مي‌گفتم كه اين سريال كاشكي به اين زودي تمام نمي‌شد و به جاي 13 قسمت مثلا 26 قسمت بود و مي‌توانستم طي اين مدت جابر را بيشتر بشناسم و ارايه كنم.
حسن جوهرچي در ادامه گفت: اگر سريال «جابربن حيان» بار ديگر ساخته شود، قطعا بازي بهتري را ارائه مي‌دهم.


حقيقي و تخيلي بودن شخصيت‌ها

حجت‌الاسلام انصاري در پاسخ به اين پرسش ايسنا كه كدام شخصيت‌ها حقيقي و كدام يك تخيلي بوده‌اند؟ اظهار كرد: «زبير» تنها شخصيتي است كه در داستان‌هاي اصلي و فرعي شخصيتي تاريخي نيست؛ ولي چند نفر مانند او در زمان امام صادق (ع) بودند كه شخصيت «زبير» را براساس آن آدم‌ها طراحي كرديم. يعني راهزنان و دزداني بودند كه بر اثر راهنماي بزرگان به امام صادق(ع) رسيدند يا سخنان امام(ع) به آن راهزنان و دزدان رسيده‌اند و متحول شده‌اند.اين افراد در تاريخ ثبت شده‌اند و آدم‌هاي مهمي‌ هستند. ما از آن چند راهزن براي طراحي شخصيت زبير وام گرفتيم.
انصاري اضافه كرد: گنجاندن داستان «زبير» در قصه به اين علت بود كه جابر به جواني مثل زبير با تحكم و خشونت راه درست را به او نشان نمي‌دهد، بلكه جابر دست او را مي‌گيرد و آرام آرام زبير را با زبان خود راهنمايي مي‌كند و او را به منبع فيض مي‌رساند. اين گونه راهنمايي در طول تاريخ در داستان‌هاي عارفان بسيار اتفاق افتاده است و ما نيز سعي كرديم از آن در فيلمنامه استفاده كنيم.
اين محقق مجموعه‌ي «جابر بن حيان» در ادامه گفت: البته طراحي تمام اين قصه‌ها بهانه‌اي بود تا به امام صادق (ع) برسيم و شاه بيت سريال اين بود كه به بينندگان بگوييم امام صادق (ع) اين همه شاگرد پرورش داد كه يكي از آن‌ها «جابر بن حيان» شد كه پدر علم شيمي‌ محسوب مي‌شود و توانسته به موفقيت‌هاي علمي‌ چون كشف ساختار اتم و دست كم نظريه توليد مصنوعي مواد را مطرح كرده است و شاگردان ديگري چون زراره داشته است.
امام صادق (ع) اين شاگردان را پرورش داده به نقاط مختلف دنيا فرستاد. اين حركت موجب مي‌شود كه وقتي عباسيان مي‌خواهند ريشه‌ي تشيع را بزنند، متوجه‌ مي‌شوند كه اين كار امكا‌ن‌پذير نيست و در ادامه اديان و مذاهب ديگر سعي كردند با كشتار وسيع شيعيان، اين مذهب را از بين ببرند، ولي به علت شكل‌گيري نظام وكالت از سوي امام صادق (ع)، نتوانستند به مقصود خود برسند و اين نظام تا زمان امام زمان (عج) ادامه پيدا مي‌كند و در اين زمان شكل جدي‌تري پيدا كرده، چرا كه حضرت مهدي (عج) در زمان غيبت صغري، مردم را به وكيلان خاص خود و سپس به وكيلان عام خود ارجاع مي‌داد.


** حضور پررنگ زبير در مقايسه با جابر در سريال

علي برزي درباره‌ي حضور پر رنگ «زبير» با بازي عليرام نورايي در مقايسه با جابر در فيلمنامه اظهار كرد: تلفيق تاريخ با درام كار بسيار مشكلي نيست. ولي از اثر تخيلي صرف مقداري سخت‌تر است. چراكه هم بايد با توجه به مخاطبان فرهيخته هم به تاريخ پايبند بود. البته همه‌ي مخاطبان ما فرهيخته هستند. اما برخي مخاطبان به بعضي مسائل اهميت خاصي مي‌دهند و اگر واژه‌اي در يك ديالوگ داشته باشيد، ممكن است كه خواهان مابه‌ازاي تاريخي آن باشند. از طرفي ديگر جذابيت داستاني عموم مخاطبان را جلب كند.
وي افزود: الزامات داستاني ايجاب مي‌كند كه برخي مواقع «زبير» از نظر قصه، قوي‌تر از شخصيت جابر عمل كند. يعني برخي مواقع، منابع تاريخي آن قدر است كه يك پيام تاريخي را در يك قسمت ارائه دهيم. ارايه‌ي پيام بيشتر براي مخاطب سنگين‌تر مي‌شود، بنابراين ميزان درام را افزايش مي‌دهيم تا مخاطب از پيام تاريخي صرف مجموعه خسته نشوند.
نويسنده‌ي «جابربن حيان» در ادامه گفت: برخي مواقع كار تاريخي را كه براي جابر بيشتر از درام در نظر گرفته‌ايم به اندازه‌ي كافي جذابيت دارد. در اين شرايط جابر پررنگ‌تر ديده مي‌شود. در كل، الزامات كار نمايش ايجاب مي‌كند در برخي مواقع «زبير» و در بعضي شرايط «جابر» پررنگ‌تر شود. با اين حال «زبير»، هميشه در سايه‌ي جابر حركت مي‌كند.