سلول‌هاي بنيادي چيستند و چگونه و به چه دليل از آنها استفاده مي‌شود؟

[Dr.Akhavan]

سلول‌هاي بنيادي چيستند؟ چگونه و به چه دليل از آنها استفاده مي‌شود؟ اينها سوالاتي هستند كه پاسخ آنها شايد براي بسياري روشن نباشد.


سلول هاي بنيادي سلول‌هاي تشكيل‌دهنده بافت‌ها هستند و اميد دانشمندان اين است كه بتوان به كمك سلول‌هاي بنيادي بافت‌هاي بيمار يا تخريب شده را ترميم كرد. سلول‌هاي بنيادي باقي مانده از توده سلولي هستند كه جنين از آن بوجود آمده است، توده سلولي كه بعد از لقاح در رحم مادر تشكيل مي‌شود به سرعت تكثير پيدا مي‌كند و بعد از چند هفته تبديل به جنين يا يك انسان كوچك مي‌شوند.

اما قبل از اين تغيير همه سلول‌ها مشابه هم هستند، مجموعه ژنوم موجود درهسته تمامي اين سلول‌ها هم مشابه است.

به مرور زمان و با رشد جنين هر دسته از اين سلول‌ها با توجه به نوع بافتي كه تشكيل خواهند داد تغيير شكل مي‌دهند و دليل اين تغيير شكل اين است كه در هر دسته از اين سلول‌ها تنها ژن‌هاي مربوط به بافتي كه تشكيل خواهند داد فعال و ساير ژن‌هاي موجود در هسته براي هميشه غيرفعال مي‌شوند. اما تعداد بسيار اندكي از اين سلول‌ها قابليت تغيير پذيري خود را حفظ مي‌كنند، مانند سلول‌هايي كه ازخون بند ناف جنين پس از تولد گرفته مي‌شوند.

اين سلول‌ها مي‌توانند پس از قرار گرفتن در يك بافت مشخص ژن‌هاي خود را با بافت مورد نظر تطبيق دهند و بخشي از آن بافت شوند.

اميد دانشمندان اين است كه بتوان به كمك سلول‌هاي بنيادي بافت‌هاي بيمار يا تخريب شده را ترميم كرد و هر چند كه اين نظريه در حد تئوري اميدواركننده به نظر مي‌رسد، اما تجربه عملي متخصصان در اين مورد بسيار اندك است.

بزرگترين مشكل اينجاست كه اين سلول‌ها را تنها مي‌توان هنگام تولد از بند ناف جنين جدا و تحت شرايط خاص حفظ كرد، اما عده‌اي از متخصصان معتقدند كه سلول‌هاي مغز استخوان كه به سلول‌هاي خون ساز معروفند نيز اين قابليت را در خود حفظ كرده‌اند و مي‌توان از آنها براي درمان بيماري‌هاي مختلف و به ويژه بيماري‌هايي مانند آلزايمر و ديابت كه درمان قطعي ندارند استفاده كرد.

با اينكه هنوز مشخص نيست تا چه حد مي‌توان به اين روش اميدوار بود، يكي از اولين مراكز پژوهشي- درماني سلول‌هاي بنيادي در شهر كلن در آلمان افتتاح شده است.

"پيتر نيچه" يكي از پزشكان مركز كه علاوه بر تخصص در بيمارهاي ديابتي مدتها در پروژه‌هاي تحقيقاتي روي سلول‌هاي بنيادي كار كرده مي‌گويد: " سلول هاي بنيادي بستر درماني كاملا تازه‌اي هستند. راهي نو در پزشكي كه بي‌نياز از داروست و راه بسيار جالبي كه در آن بدن خودش به خودش كمك مي‌كند." اين متخصصان سلول‌هاي بنيادي را از مغز استخوان در ناحيه تهيگاه بيرون مي‌آورند. در مقايسه باسلول‌هاي بنيادي جنين كه جدا كردن و حفظ آنها بسيار پر زحمت و پرهزينه است، استفاده از اين سلول‌ها بسيار ساده‌تراست.

دكتر نيچه مي‌گويد: "اين سلول‌ها كشت داده مي‌شوند، يعني اينكه سلول ها ابتدا از مغز استخوان جدا و بعد از آن براي تكثير كشت داده مي‌شوند، به دليل اينكه به مقدار زيادي از اين سلولها نيازمنديم."
پيتر نيچه كه متخصص بيماري ديابت است، معتقد است كه اميد درمان بيماران ديابتي با اين روش بسيار بالاست.

وي در مورد نتيجه تزريق سلول‌هاي بنيادي به بيماران ديابتي مي‌گويد:
"اين سلول‌ها را در پاي بيماران ديابتي درون زخم‌هاي بدخيم تزريق كرديم. در طول دوره درمان قابل مشاهده بود كه چطور زخم‌ها كوچكتر شده و به مرور بهبود پيدا كردند. نكته‌اي كه ما را اميدوارتر كرده، اين است كه در برخي از بيماران متابوليسم قند تا حد قابل توجهي بهتر شده است تا جايي كه بيمار نيازي به مصرف انسولين يا داروهاي ديگري نداشته است."
همانطور كه نيچه عنوان مي‌كند، تزريق سلول‌هاي بنيادي در مواردي كاملا موفقيت آميز بوده است. با وجود اين بسياري از متخصصان معتقدند پيوند اين سلول‌ها پيچده‌تر از آني است كه در مرحله تئوري مطرح مي‌شود.

دكتر "كريستوف اشتام" جراح قلب كلينيك دانشگاه "روستوك" كه تاكنون چند بار در پروسه پيوند سلول‌هاي بنيادي كه از مغز استخوان گرفته شده‌اند، شركت كرده مي‌گويد: " ما به طور مشخص نمي‌دانيم كه چه كار مي‌كنيم! اين را هم نمي‌دانيم كه بعد از پيوند چه اتفاقي خواهد افتاد. با توجه به تجربياتي كه در اين زمينه وجود دارد، مثلا هنگام پيوند اين سلولها به قلب احتمال اينكه واقعا از اين سلولها سلولهاي تازه عضلات قلب تشكيل شود مدام كمتر مي‌شود. شايد بتوانيم از اين سلول‌ها در رگ‌سازي استفاده كنيم تا با رگهاي خوني تازه سلول‌هاي قلبي خواب رفته، اما هنوز زنده قلب را بيدار كنيم و به تحرك در آوريم."
از سوي ديگر عكس‌العمل بدن در برابر سلول‌هاي بنيادي تزريق شده به روشني مشخص نيست و برخي از متخصصان حتي معتقدند استفاده عملي از اين سلول ها بر روي بيماران بايد ممنوع شود. "يورگن هرشلر" از موسسه نورون شناسي دانشگاه كلن مي‌گويد: "نظراتي وجود دارد كه از نظر كلينيكي و عملي هرگز ثابت نشده‌اند، مثلا بهبودي قطعي. اگر با گذشت زمان اثر مثبت اين روش درماني ثابت نشود، مي‌شود به اين نتيجه رسيد احتمالا تاثير منفي داشته است."
هرشلر هم مانند بسياري از محققان علوم پايه معتقد است استفاده از اين روش ابتدا در آزمايشگاه و بر روي حيوانات آزمايشگاهي به نتيجه مثبتي برسد.

با وجود اين، بسياري از بيماران حاضرند در روشهاي درماني با استفاده از سلول‌هاي بنيادي شركت كنند و براي هر جلسه درماني تا پنج هزار يورو بپردازند.