نوآوری‌های ایرانیان در اهلی كردن جانوران و گیاها

[ganjineh]

نخستین برجای‌مانده‌های انسان اندیشمند(Homo sapiens) كه به 100 هزار سال پیش باز می‌گردد، در آفریقا كشف شده است. چنین انسانی از آفریقا به شرق و غرب جهان پراكنده شد. در منطقه‌ی خاورمیانه، انسان برای نخستین بار از 50 هزار سال پیش از میلاد در شمال غرب ایران به یكجانشینی روی آورد و تا 10 هزار سال پیش از میلاد از راه شكار و گردآوری خوراك از گیاهان وحشی زندگی می‌كرد. سپس عصر اهلی كردن گیاهان و جانواران آغاز شد.

• نزدیك 10 هزار سال پیش از میلاد

اكنون بیشتر پژوهشگران پذیرفته‌اند كه سگ نخستین جانوری بود كه اهلی شد و ایرانیان نخستین مردمانی بودند كه این جانور باوفا را از سگ‌های وحشی یا گرگ‌ها پدید آوردند.(1)

• نزدیك 9 هزار سال پیش از میلاد

گوسفند و بز در غرب ایران اهلی شد. گوشت و شیر و فرآورده‌های آن و پشم گوسفند و موی بز، زندگی انسان را دگرگون كرد. انسان‌های كوهپایه‌های زاگرس در ایران و تاروس در تركیه گندم وحشی را كشت می‌كردند و از داس‌های تركیبی كه ریزتیغه‌های آن‌ها از شیشه‌سنگ آتشفشانی بود و سنگ‌های ساب كه ابزاهایی برای ساییدن دانه‌های غلات و حبوبات بود، بهره می‌گرفتند.(1، 2، 3، 6، 7)

• نزدیك 8 هزار سال پیش از میلاد

در حالی كه گندم وحشی در خاورمیانه كاشته می‌شد، ایرانیان با دورگه‌گیری این گندم وحشی با گونه‌های دیگر، گندم نرم به وجود آوردند و این گندم همان است كه تا امروز كاشته می‌شود. آثار این گندم در تپه‌ی علی‌كش در خوزستان پیدا شده است. (1، 4، 8، 9، 10)

• نزدیك 7 هزار سال پیش

كاشت عدس در ایران گسترش یافت. كاشت گندم در شمال هندوستان آغاز شد. كاشت جو در میان‌رودان گسترش یافت. كاشت گیاهان وحشی در آمریكای مركزی آغاز شد. گاومیش و مرغ و خروس در هندوستان اهلی شد. بز اهلی از ایران به سراسر غرب آسیا پراكنده شد. سیب زمین در پرو كاشته می‌شد.(1، 6، 7)

• نزدیك 6 هزار سال پیش از میلاد

گیاهان و می‌شد روش‌های كشاورزی از ایران و میان‌رودان به مصر و بالكان راه یافت. خوك در چین، ایران و میان‌رودان اهلی شد. ذرت در اكوادور كاشته می‌شد. در همین روزگار برنج در جنوب چین و ارزن و ذرت خوشه‌ای در شمال شرقی چین اهلی شد.(1، 3، 5، 10)

• نزدیك 5 هزار سال پیش از میلاد

اسب در دشت‌های اورآسیا(سرزمین آریایی‌ها) برای خوراك پرورش داده می‌شد. عصر مس در ایران(تل ابلیس كرمان) و سپس در مصر و بالكان در 4500 پیش از میلاد آغاز شد. كشاورزی باعث پدید آمدن شهرهای بزرگ در ایران، میان رودان و مصر شد.(1، 3، 5،)

• نزدیك 4 هزار سال پیش از میلاد

اسب به دست آریایی‌های برای سواركاری رام شد. اسب اهلی را قوم‌های مختلف آریایی به ایران، میان‌رودان، شرق آسیا، مصر و اروپا بردند. مردم میان‌رودان به اسب "خر كوهی" می‌گفتند، زیرا كاسی‌ها آن را از زاگرس مركزی به میان‌رودان برده بودند. همین كاسی‌ها بودن كه نخستین اسب‌ها را برای فرعون مصر فرستادند و مصریان به روزگار فرمان‌روایی هیكسوس‌های آریایی بر مصر با اسب و ارابه‌ی چرخ‌دار خو گرفتند.(1، 8، 9، 10).

بنابراین، ایرانیان در اهلی كردن گیاهان و جانوران پیشگام بودند و گندم و عدس و بز و گوسفند و اسب را به خدمت انسان درآوردند.( یادداشت میوه‌های ایرانی هدیه‌های ایرانی را نیز ببینید). هندی‌ها كه برادران ما ایرانی‌ها به شمار می‌آیند، گاو، مرغ و خروس و پنبه را اهلی كردند و با نی‌شكر آشنا بودند. جانوران و گیاهانی را كه هندیان پرورش می‌دادند، ایرانیان به روزگار هخامنشیان به مصر و اروپا بردند و نخستین كشتزارهای گسترده‌ی نی‌شكر را داریوش در خوزستان پدید آورد و آن شاه بزرگ بود كه كاشتن برنج را در میان‌رودان و كشورهای دیگر رواج داد.(9، 11، 12)

در این میان توانمندی ایرانیان در پرورش اسب بسیار چشمگیر بود. كهن‌ترین كتاب درباره‌ی پرورش اسب را مردی از قوم میتانی(مردمانی آریایی كه در شمال میان رودان فرمان روایی میتانی را پدید آوردند) به نام كیكولیش در سال 1360 پیش از میلاد پدید آورده است. مادها در پرورش اسب سرآمد روزگار خود بودند و در دشت‌های همدان و كرمانشاه به پرورش اسب و كاشتن یونجه می‌پرداختند.(یادداشت نوآوري‌هاي ايراني در كار با اسب را ببینید)

این گیاه كه عروس علوفه‌ها لقب گرفته است، در همه جای جهان، مگر ایران، به نام ایرانی خود خوانده می‌شود. نام اصلی آن اسپست(به معنای خوراك اسب) است كه عرب آن را به صورت الفصفصه و غربیان به صورت Alfalfa درآورده‌اند. شگفت‌انگیزتر این است كه آن چه به اسب عربی شهره شده است، در زبان عربی فرس(به فتح حرف اول و دوم و به معنای از فارس آمده) خوانده می‌شود. باز هم جای شگفتی است كه اسب های ایرانی كه در روزگار پارت‌ها(اشكانیان) به چین صادر می‌شد، به اسب‌های آسمانی شهرت یافته بودند و این پارت‌ها ماهرترین مردمان آن روزگار در سواركاری و تیراندازی روی اسب بودند.(12،13، 14، 15).

در پایان برای این كه اهمیت این نوآوری‌های ایرانی بهتر روشن شود، سخت ویلیام هنری هودسن را یادآور می شوم:" چه اندازه مایه‌ی تاسف است كه آدمی به این اندیشه فرو رود كه همه‌ی جانوران اهلی از دوره‌های كهنی به ما رسیده‌اند كه ما به آن چون دوره‌ی تاریكی و توحش می‌نگریم، در صورتی كه كار دوران تمدن بشری اكنون ما از بین بردن زندگی جانوران است و هیچ یك از انواع جانوران از این قصابی همیشه در گسترش كه سراسر جهان را فرا گرفته است، جان سالم بدر نمی‌برد." و سارتن در ادامه‌ی این سخن چنین آورده است:"جانوری كه در دوره‌ی تاریخ اهلی شده، شترمرغ است. این پیشرفت ناچیزی است و سبب آن تنها این بوده است كه برخی از بانوان و سرداران قشون می‌خواسته‌اند پر این جانور را به كلاه خود نصب كنند."(15)

منبع:

1. Black Jeremy. Atlas of World History. Dorling Kindersley Book. Dk Publisher, 1999

2. "Goat." Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD 8 Aug. 2007.

3. Timeline of Iran , Metropolitan Museum of Art History, [External Link Removed for Guests]

4. Williams Trevor, A History of Invention, Time Warner Book, 1999

5. Timeline of Mesopotamia , Metropolitan Museum of Art History, [External Link Removed for Guests]

6. ملك شهمیرزادی، صادق. تاریخ ایران باستان(بخش باستان شناسی پیش از تاریخ ایران) سمت، چاپ چهارم، 1383

7. لاك، استیو. گاشمار علم. محمدرضا افضلی و دیگران. بنیاد دانش نامه ی فارسی، 1381

8. روسو، پی یر. تاریخ صنایع و اختراعات. حسن صفاری. كتاب های جیبی، چاپ پنجم، 1366

9. آربری، جان. میراث ایران. احمد بیرشك و دیگران. علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1384

10. كمرون، جورج گلن. ایران در سپیده دم تاریخ. حسن انوشه. علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، 1381

11. هوار، كلمان. ایران و تمدن ایرانی. حسن انوشه. امیركبیر، چاپ چهارم، 1384

12. گیرشمن، رومن. ایران از آغاز تا اسلام. محمد معین. معین، چاپ اول، 1383

13. فرای، ریچاردنلسون. میراث باستانی ایران. مسعود رجبنیا. علمی و فرهنگی. چاپ شم، 1383

14. دیاكونوف. م.م. تاریخ ماد. كریم كشاورز. علمی و فرهنگی، چاپ پنجم، 1379

15. سارتن، جورج. تاریخ علم. احمد آرام. امیركبیر، چاپ دوم، 1346

و حزیره دانش