اطلاعاتي درباره خانواده زبانهاي ايراني

[Mardaviz]

اطلاعاتی درباره خانواده زبانهای ایرانی



خانواده زبانهای ایرانی شامل فارسی،تاجیکی،افغانی(پشتو)آسی،کردی،تاتی،تالشی،بلوچی،زبانهای پامیر(شغنی،روشانی،rushani،و غیره)ونیز یک تعداد زبانها و گویشهای دیگر که درایران کنونی ،افغانستان،آسیای میانه،پاکستان،ودیگر کشورهای شرقی به آنها تکلم میشود،میگردد.



برخی زبانهای باستانی که فقط از طریق اسنادمکتوب ازآنها اطلاع داریم نیز به این گروه تعلق دارند .این زبانها عبارتند از زبان اوستایی که زبانی است که مجموعه متون مقدس آیین زردشتی ،یعنی کتاب اوستا به آن نوشه شده ؛پارسی باستان یا زبان کتیبه های میخی دوران هخامنشی (سده های ششم تا چهارم پیش ازمیلاد)؛پارسی میانه [=پهلوی]یا زبان رسمی و ادبی ایران دردوره ساسانی (سده های سوم تاهفتم میلادی)؛سغدی یا زبان ساکنان کهن، درۀ رودخانه زرافشان ؛خوارزمی یا زبان ساکنان خوارزم کهن(درکرانه قسمت سفلای آمودریا [جیحون])،و چندزبان دیگر.

همچنین اطلاعاتی اززبان مادی،یعنی زبان قبایل کهن ماد ،که در سده هشتم پیش ازمیلاد دولتی تشکیل دادند که مرکزش شهرهمدان بوددردست است.همین دولت بود که درپایان سده هفتم پیش ازمیلاد دولت مقتدر آشوررا منقرض ساخت .اززبان سکایی ،یعنی زبان قبایل جنگجوی سکا (اسکیت،اسکوث)که دردوران باستان در سرزمینهای میان سواحل دریای سیاه ودریای آزوف تا مرزهای چین زندگی میکردند نیز موادی دردست است.



اززبانهای ایرانی کنونی ،غربی ترین آنها زبان کردی است.کردی بصورت جزیره های جداجداتا منطقه آنکارا درترکیه(یعنی حدود32درجه طول شرقی)ادامه دارد.[بنده در سفری که به ترکیه نمودم ،گستره زبان کردی را تا شهر یوزگات[yozgat]درنزدیکی آنکارا مشاهده نمودم،هرچند مقامات ترک همواره در آمارهایشان تعداد سخنگویان به زبان کردی را کمتر از آنچه واقعیت دارد بیان میکنند].درمنتهاالیه شرقی سریکلی ،یکی ازلهجه های پامیر،قراردارد که در سرزمینهای ترکستان شرقی ،در نزدیکی مرزهای چین به آن گفتگو میشود.

شمالی ترین زبان ایرانی زبان آسی است که دردوسوی بخش مرکزی کوههای اصلی قفقاز (44درجه عرض شمالی)به آن صحبت میشود.جنوبی ترین زبان زبان بلوچی است که قلمروآن تا سواحل دریای عمان[در اصل دریای مکران]در حدود 26 درجه عرض شمالی ،کشیده میشود.[قلمرو یکی از گویشهای ایرانی ،کمزاری،درسواحل جنوبی تنگه هرمز،درشمال شبه جزیره عربستان ودر کنار دریای مکران قراردارد].



بدین ترتیب زبانهای ایرانی معاصر ،هرچند بصورت غیرمتراکم ،درسرزمین وسیع میان حوضه دجله درغرب و حوضه سند و ترکستان شرقی در شرق،و کوههای قفقاز درشمال(اپاختر) و سواحل خلیج فارس (شاخابه پارس)ودریای مکران در جنوب(نیمروز)،پراکنده اند.





خویشاوندی تباری زبانهای ایرانی





زبانها و لهجه های ایرانی خانواده واحدی را تشکیل میدهند که ازیک اصل مشترک منشعب شده اند.به بیان دیگر ،اگرزبانهاوگویشهارا دریک خانواده واحد دسته بندی کنیم به این نکته اعتراف کرده ایم که این زبانها و گویشها از یک منشا یا یک ریشه زبانی واحد مشتق شده اند .اشتراک واژه های بنیادی واصول ساخت دستوری این زبانها برهان خویشاوندی تباری آنها است.همچنین اگر ساخت دستوری زبانهای مختلف ایرانی را مقایسه کنیم متوجه این اشتراک خواهیم شد ،آنچنانکه مثلا در نظام افعال آنها دیده میشود .



شکلهای ضمیر منفصل اول شخص مفرد در حالت فاعلی نیز در این مورد بسیار گویا است:



اوستاییazem،فارسی باستانadam،سغدیezw،خوارزمی(؟)ez،nez[na-azam]،سکاییazu،asu،(تمشغی)،aysu (ختنی)،آسی az،پشتو ze،کردیaz،زازاaz،نطنزیaza،تالشیaz،اشکاشمیaz،یزغلامی az،روشانی az،شغنی wuz،سریکلی waz،شاهرودی az ارموریaz،سمنانی a؛اوستایی mana(حالت اضافه)،فارسی باستان mana(اضافه،بائی)،فارسی میانه man«من»،سغدی mn،«من،مال من»،خوارزمی mn(اضافه)،سکایی(ختنی) manaa«مال من»،تاجیکی معاصر man،فارسی معاصر man«من»،بلوچی man«من»،آسی man(اضافه)،پشتو ma(غیرفاعلی)،کردی men(غیرفاعلی)،تالشی (i)men(غیرفاعلی)،شغنی-روشانی mu،mo(غیر فاعلی)سریکلی (n)mi(غیرفاعلی)،یغنابیman(فاعلی و غیرفاعلی)،شاهرودی men،man(غیرفاعلی)،اورامانیmon،تاتیman، «من»،اشکاشمی(n)me «مال من»،سمنانی mu «به من،مال من»،پراچی mun(غیرفاعلی)،ارموری mun (غیر فاعلی) «به من»،وغیره.

ساخت دستوری و واژه های بنیادی یک زبان بینهایت پایدارند و اساس یک زبان را تشکیل میدهند،که بنده به دلیل غیر تخصصی بودن این انجمن cc،بیش از این وارد مقوله های تخصصی زبان شناسی نمیشوم-مرداویز

نویسنده :مرداویز