طشت گذاري؛سنت عزاداران حسيني در اردبيل

[Mardaviz]

طشت گذاری؛ سنت عزاداران حسینی در اردبیل



(پرزبلا)

شهر اردبیل، از دیر باز، در ایام محرم شاهد آیین ها و مراسم متنوع و پرشور عزاداری بوده است. سوگواری و بزرگداشت یاد شهدای کربلا چند روز قبل از شروع ماه محرم آغاز می شود و در روزهای تاسوعا و عاشورا به اوج خود میرسد. مردم این دیار معتقدند که در این روزها باید دست از کار کشید و خانه ها را ترک کرد و در کوی و برزن به عزاداری پرداخت.

در اردبیل، علاوه بر مراسم و مجالس معمول عزاداری که در غالب مرثیه سرایی، روضه خوانی و راه اندازی دسته های سینه زنی و زنجیر زنی می باشد، به شبیه خوانی و تعزیه گردانی نیز می پردازند. اما آنچه عزاداران اردبیلی و شهر های خطه آذربایجان را از دیگر عزاداران حسینی متمایز می سازد، برگزاری «مراسم طشت گزاری» و دسته های «شاخسی، واخسی(شاه حسین، وای حسین)» می باشد.



«شاه حسین، وای حسین»

دسته های «شاخسی، واخسی(شاه حسین، وای حسین)» بنابر سنت دیرینه، همه ساله از دهه آخر ماه ذيحجه، فعالیت خود را شروع می کنند. دسته های «شاخسی، واخسی(شاه حسین، وای حسین)» از چند روز مانده به ماه محرم، شب ها در حسينيه ها و مساجد تشكيل شده و با حضور عزاداران، در صف هايی طويل و زنجیروار، راهی کوچه و خیابان گشته و مرثيه‌ها و اشعار مذهبی در رثای سالار شهيدان و ياران ايشان را سر می دهند. اوج این مراسم در ظهر عاشورا و پس از اتمام تعزیه خوانی ظهر عاشورا می باشد که عزاداران دسته ها، «شاخسی، واخسی» گويان، پس از طی نمودن مسيری طولانی، خود را به خیمه های به آتش کشیده شده رسانده و به سوگ واقعه در عزای امام حسین و یاران با وفایش می نشینند.



مالک رضایی، در خصوص نحوه برگزاری این مراسم در گذشته می نویسد:

«در گذشته یک ماه قبل از ماه محرم و اکثرا از فردای عید قربان با تشکیل دسته های شاه حسینی این شکل از عزاداری آغاز می گشت. به این صورت که در هر کوی و برزنی، روسا و ریش سفیدان، مشعل آهنی بزرگی آماه می کردند، سپس آن را بر سر چوب قطور و بلندی در مرکز محله نصب می نمودند. هر مشعل، مامور و خدمه بخصوصی داشت و هم او بود که قبل از غروب آفتاب، مشعل ها را با پارچه های کهنه و گاهی نیز با چوب و هیزم پرکرده و آماده می ساخت. چون غروب می شد، جوانان و مردان محله در آن میدان حاضر می شدند و هر یک چوب دستی بلند و محکمی همراه می آوردند. پس از انجام یک سلسله کارهای مقدماتی دیگر و تقریبا یک ساعت گذشته از شب با هماهنگی رییس محله، شاه حسینی ها صف می بستند و در حالیکه حاضران چوبدستی را مثل شمشیر در دست راست می گرفتند، دست چپ را از پشت، بر کمر نفر سمت چپ خود قرار می دادند و بدین طریق صف فشرده و مرتبی بوجود می آوردند. این کار موقعی صورت می گرفت که به مشعل هم مقداری نفت ریخته و آتش می زدند، شعله های آتش، اطراف را روشن می کرد و در پرتو نور آن صف، مردان بصورت محیط دایره بزرگی درآمده، به دور مشعل می گشتند و در جواب شعار و ابیاتی که رییس دسته(دَستهَ باشی) با آهنگ ترغیب کننده ای میخواند، همه با هم ذکر شاخسی(شاه حسین، وای حسین) سر می دادند.... بعضی از این دسته ها برای آنکه شکوه و جلال خاصی داشته باشند، اطاقک های مجلل چوبی بنام اطاق حضرت قاسم در بین خود حمل می کردند.... این مراسم تا سه روز به آغاز محرم ادامه داشت و شب چهارم قبل از ماه محرم پایان می یافت. زیرا در آن سه روز مراسم «طشت گذاری» در پیش بود.»
[البته مراسم شاخسی،واخسی،در بسیاری از شهرهای آذربایجان از رواج افتاده،ولی در برخی از روستاها هنوز اجرا میشود-مرداویز]

طشت گذاری

محمد علی محراب بیگی در مقاله خود تحت عنوان «کربلا، فرهنگ مردم، آب» می نویسد:
«مردم ما معتقد به فراگیر و جهان شمول بودن قداست و اهمیت آب در واقعه کربلا می باشند که حتی تمام آبهای جهان، شوری و شیرینی خود را به خاطر حب و علاقه به سیدالشهداء دارند، بدین شکل که دوستی حسین علیه السلام را بر همه آبهای عالم عرضه کردند، هر آب که قبول کرد، شیرین شد و هر آب که قبول نکرد شور شد و معتقدند حتی دریاها نیز به صدای شیون و ندبه مادر سیدالشهداء، خروشان و مواج می شوند، چنانکه اگر فرشتگان و ملائکه از طغیان آن جلوگیری ننمایند، عالم غرق خواهد شد.»



از جمله مراسمی که می توان در این زمینه معرفی نمود، رسم «طشت گذاری» یا «طشت گردانی» است که بطور خاص منسوب به اردبیل است. در این آیین، طشت، نماد مشک سقای کربلا، نماد آب، نماد رود و نماد فراتی است که به روی حسین علیه السلام و یارانش بسته شد. این آیین، نوعی بیعت با امام حسین علیه السلام و حمایت از حضرت عباس علیه السلام است. در اردبیل، این رسم از 27 ماه ذیحجه آغاز می شود.



در گذشته،این مراسم در روز اول با برگزاری در مسجد جامع شروع می شد و از روزهای بعد، مساجد دیگر نیز به نوبت طشت گردانی می کردند. امروزه نیز این مراسم با تغییرات اندکی، در چندین روز با شور و حال خاصی در اماکن مخصوص(حسینیه اوچدکان، مسجد جامع، مسجد اعظم و ...) برگزار می گردد. به این صورت که دسته هاى زنجيرزنى و سينه زنى با نوحه سرایی و نواختن طبل و شیپور و حمل عَلَم های عزاداری، به ياد تشنگان كربلا، مشكى را پر از آب كرده و آن را به همراه طشت هايى از جنس برنز يا مس كه به طور معمول بر دوش ريش سفيدان هر محله حمل مى شود، به مسجد می برند و بعد از طواف مسجد، طشت ها در جاى مخصوص خود قرار گرفته و با خواندن دعاى مخصوص طشت گذارى پر از آب می شود. از اين طشت ها، بيشتر حاضران و عزاداران، مقداری آب به عنوان تبرک و جهت برآورده شدن حاجاتشان برمیدارند. در مواردی نیز ممکن است طشت ها قبلا در خانه ای که صاحب آن نذر کرده قرار داشته باشد. که در این صورت دسته های عزادار به آن خانه رفته و پس از انجام عزاداری، طشت ها را برداشته و به طرف مکان برگزاری مراسم به راه می افتند.

[آذربایجانی های مقیم تهران نیز یک روز پیش از شروع ماه محرم این مراسم را اجرا مینمایند ،ولی در اردبیل سه روز پیش از شروع ماه اقدام به اجرای مراسم مینمایند-مرداویز]

در فرهنگ عاشورا در توضیح بیشتر این سنت آمده:
«مراسم طشت گذاری، مراسمی است سنتی که در عزاداری ایام عاشورا و عمدتا در شهرستان اردبیل برگزار می شود و طشت های آب را که رمزی از «فرات» می باشد در مساجد و حسینیه ها می آورند. این سنت به تاسی از اقدام سالار شهیدان و یاد آور رفتار جوانمردانه امام حسین علیه السلام در مقابل سپاه حُر می باشد که به روایتی، آن حضرت در روز 27 ذیحجه، آب مشکها را در طشت ها ریخته و تمام لشکر حُر و اسبان آنها را سیراب نمودند.»
منابع:

1- رضایی، مالک، «درآمد بر سنت عزاداری ماه محرم در اردبیل»، مجموعه مقالات نخستین همایش محرم و فرهنگ مردم ایران.

2- محراب بیگی، محمدعلی، «کربلا، فرهنگ مردم، آب»، مجموعه مقالات نخستین همایش محرم و فرهنگ مردم ایران.

3- «فرهنگ عاشورا» در حوزه ([External Link Removed for Guests])

4- گوشه هایی از این مطلب در بلاگ سپندارمد ارسال شده بود که گویا در روزنامه آينده نو نیز چاپ شده است.

5- عکس ها؛ شهاب حنفی نیری(یاسین)؛ مسجد اعظم؛ اردبیل؛ 2 روز مانده به محرم 1386



گرداورنده:مرداویز

[Mardaviz]

مسجد اعظم اردبیل،دوروز مانده به محرم

[External Link Removed for Guests]



[External Link Removed for Guests]



[External Link Removed for Guests]

[zoornachi]

من روز جمعه در مراسم طشت گذاري مسجد جامع اردبيل که در مصلاي اردبيل برگذار شد شرکت داشتم که نزديک به 12 ساعت طول کشيد. سه روز مانده به محرم مسجد جامع دو روز مانده مسجد اعظم اردبيل و روز قبل از محرم بقيه ي مساجد محلات اردبيل که زير شاخه هاي شش محله ي اصلي در اردبيل هستند اقدام به طشت گذاري مي کنند.

[Mardaviz]

جناب زورناچي،اگر از اشعار مرحوم منزوي چيزي به خاطر داريد،لطفا در بخش شعر درج کنيد.

بنده بزرگ شده محله عباسي خاکي تهران هستم،يادم مياد در دوران کودکي وقتي سليم در يکي از مساجد محلمان از اشعار منزوي ميخوند چنين ميگفت[او ين آباد منزوي] و بعضي وقتا از روي ناراحتي به خاطر اعتياد مرحوم منزوي ،سليم ميگفت: حيف سندن منزوي.

[zoornachi]

البته مرحوم منزوي اعتياد نداشتند و اين جمله ي سليم بخاطر چيز ديگري است.

اي شير دلير با صلابت...وي شيره ي جان شير يزدان
هئچ ياره دن اتموسن شکايت... يارون تک الوب يوزونده خندان
البته که مست جام وحدت... شکوه ايلمز قلجدان اوخدان
بير شخصه که عاشق اولديي ساقي... مردانه ئولر ئولنده قارداش

اثر استاد رحيم منزوي اردبيلي

[Mardaviz]

با درود.

البته بنده که موضوع اعتياد شادروان منزوي را از تعدادي نوحه خوان و حسين چي هاي بنام پرسيده ام ،ايشان نيز تاييد کرده اند .

البته شما که بچه اردبيل ميباشيد شايد بهتر بدانيد.

البته خواهشي نيز دارم ،بنده با آنکه مخالف قمه زني ميباشم ،ولي از طرفي رجزهايش را بسيار دوست دارم .اگر چيزي به خاطر داريد ،سپاسگذار خواهيم شد.



پاينده باد آذرآبادگان ،جايگاه آتش زرتشت.

پاينده بادا آرته ويل