این تپهٔ بیضی شکل، در داخل محدودهٔ شهر فعلی همداندر دو سوی خیابان اکباتان واقع شدهاست. «هگمتانه» یا «هنگمتانه» که بهزبان پارسی قدیم به معنی محل تجمع بوده، ترکیبی از دو واژه «هنگ» به معنی«جا» و «متانه» به معنی «تجمع» است. این واژه در زبان یونان به صورت«اکباتانا» در آمدهاست و در کتیبههای عیلامی به صورت «آگ ماتونو»آمدهاست. برخی نیز معتقدند: «امدانه» یا «آمادای» که در [External Link Removed for Guests] پادشاه [External Link Removed for Guests] آمده، به این محل اطلاق میشدهاست. «هگمتانه» در زبان ارمنی «اهمتان»، در زبان [External Link Removed for Guests] و [External Link Removed for Guests] «اهمدان» و در گویش نویسندگان عرب «همدان» و در [External Link Removed for Guests] «احتمانا» گفته شدهاست.
همچنین، سکههایی از عهد [External Link Removed for Guests] کشف شده که محل ضرب آنها «اهمتان» قید شدهاست. نخستین اشارهٔ مکتوب به نام مادها و سرزمین ماد، در سالنامهٔ بیست و چهارم [External Link Removed for Guests] (۸۳۶ قبل از میلاد) و [External Link Removed for Guests] (۷۱۵ قبل از میلاد) بودهاست که از این قوم و سرزمین آنان به نام «مادای» یا «آمادای» یاد کردهاند.
دوران مادها
[External Link Removed for Guests] باستان به شهرهای قوم کاسی، عنوان «کار کاشی» داده بودند، که “ کار“ به معنی قرارگاه یا منزلگاه و “ کاشی “اسم قوم“ [External Link Removed for Guests]“ است.
[External Link Removed for Guests]شناسان و [External Link Removed for Guests]شناسان، جملگی این کارکاشی (یا شهر کاسیان) را منطقه کنونی [External Link Removed for Guests] دانستهاند. پروفسور [External Link Removed for Guests]، باستانشناس معروف فرانسوی، معتقد است که اسم قبلی [External Link Removed for Guests]، «اکسایا» یعنی شهر کاسیها بودهاست و در مجموع اعتقاد غالب بر این است که شهر هگمتانه را یکی از اقوام آریایی بنام [External Link Removed for Guests]ساختهاند و نخستین دولت ایرانی را در آن بنا نهادهاند. ولی نتایجتحقیقات، بیانگر آن است که شهر هگمتانه، پیش از انتخاب به پایتختی توسطمادها وجود داشته و مردمانی از قوم [External Link Removed for Guests] در آن زیستهاند. سپس بازماندگان قوم کاسی، بعدها با طایفهای از آریاییها، قوم موسوم به [External Link Removed for Guests]را پدید آوردهاند و با غلبه بر دولت تجاوزگر آشوری، دولت ماد را بنیانگذاشته و و پایتخت خود را «کارکاشی» قرار دادهاند و از آن به بعد، اینشهر هگمتانه نام گرفتهاست.
'[External Link Removed for Guests]،گروهی از اقوام آریایی بودند، که از جنوب سیبری به سمت فلات ایران حرکتکرده و در غرب ایران ساکن شدند. عواملی مانند: رشد اجتماعی و فرهنگی، تماسبا گروههای بومی ساکن فلات ایران، وجود همسایگانی قدرتمند و احساس نیازهایجدید سیاسی و اجتماعی، آنها را وادار به اتحاد و ایجاد حکومتی مقتدر نمود،به طوری که قویترین قوم آن روزگار یعنی [External Link Removed for Guests] را، برای همیشه از صفحه روزگار محو کردند.
گزارشات مورخین یونانی از ساختار قلعه
اسکلت انسانی در موزه هگمتانه که به همان شکل کشف شده نگهداری میشود
روایات مورخین یونانی نیز حاکی است که این شهر دردورهٔ مادها (از اواخر قرن هشتم تا نیمهٔ اول قرن ششم قبل از میلاد)،مدتها مرکز امپراتوری مادها بودهاست و پس از انقراض آنها نیز به عنوانیکی از پایتختهای [External Link Removed for Guests] (پایتخت تابستانی و احتمالاً محل خزانهٔ آنها) به شمار میرفتهاست. گفتههای [External Link Removed for Guests] مورخ یونانی، در قرن پنجم قبل از میلاد، مهمترین ماخذ تاریخی در این مورد است. وی بنای اولیه این شهر را به [External Link Removed for Guests]نخستین شهریار ماد نسبت میدهد (۷۲۸ قبل از میلاد). هردوت اوضاع سیاسی واقتصادی نامناسب قوم ماد را در دستیابی دیااکو به قدرت موثر میداند.
دیگر مورخین یونانی چون پلیبیوس، کنزیاس، ژوستین وگزنفون نیز دربارهٔ هگمتانه مطالبی جمع آوری کردهاند. دیااکو پس از اینکههگمتانه را به پایتختی خود برگزید، تصمیم به ساخت کاخی عظیم و مستحکم، بهصورت هفت قلعهٔ تو در تو، گرفت. به طوری که کاخ پادشاهی و خزانه، در درونقلعهٔ هفتم قرار داشته باشند. دیااکو به تقلید از رنگ آمیزی قصرهای بابلیدستور داده بود، کنگرههای هر قلعه را به رنگی مخصوص در آورند.
به این ترتیب: رنگ کنگرههای قلعه اول؛ سفید، دومی؛سیاه، سومی؛ ارغوانی، چهارمی؛ آبی، پنجمی؛ نارنجی و کنگره در باروی داخلی؛سیمین و زرین بودند. محیط بیرونیترین دیوار قلعه، تقریباً به اندازهٔحصار شهر آتن بودهاست.
قصر شاهی، که در آخرین قلعهٔ درونی بر پا شده بود،دارای صدها اتاق بوده و مردم نیز خانههای خود را بیرون این قلعهها و درکنار آن ساخته بودند. بنا به درخواست دیااکو، قوم ماد شهرهای کوچکی را کهدر آن میزیستهاند، رها ساخته و پایتخت را مورد توجه قرار دادند و دراطراف قلعه شاهی، خانههای خود را بنا کردند.
پلی بیوس مورخ یونانی (۲۰۴ تا ۱۳۲ قبل از میلاد) مینویسد: «دردامان کوه اورنت، («اورنت» یا «اورانتس» = الوند)، شهر هگمتانه با قلعه وارگ مستحکم و حیرتآوری قرار گرفته و قصر شاهی در داخل آخرین قلعه آناستوار گردیدهاست. وضع ساختمانی، آرایش عجیب و تزئیناتی که در آن به کاررفته به نحوی بوده، که توصیف آن مبالغهآمیز به نظر میرسد. چوبهایی کهدر آن به مصرف رسیده، پوشیده از زر و سیم است. درها، ستونها و رواقهایآن، با هزاران گونه کندهکاری و نقش و نگار آراسته شدهاند. یک دیواربیپیرایه و یک تیر عاری از زیور، در آن کاخ نیست. حتی کاشیهایی کهزینتبخش «ازارهها» و دیوارههای درونی قصر است، با پوششی از آب نقره،سیم اندود گشته و همهٔ چوبها از جنس سرو و کاج هستند.»
کنزیاس مورخ یونانی و پزشک معروف [External Link Removed for Guests] هخامنشی (۴۰۴ تا ۳۰۵ قبل از میلاد) مینویسد: ««سمیرامین»ملکهٔ آشور، پس از دیدن وضعیت شهر و موقعیت مناسب آن دستور داده، که برایاو در آنجا کاخی بسازند و چون دیدهاست که در شهر جدیدالاحداث کمبود آبوجود دارد، دستور داده تا با صرف هزینهای گزاف، نهری ساخته و آبدریاچهای را که در آن سوی کوه اورنت (الوند) است، به این شهر سرازیرنمایند.»
ابوبکر احمد بن محمد اسحاق همدانی – معروف به ابن فقیه - در کتاب البلدان خود، که در حدود سال ۲۹۰ هجری به تحریر درآمده، به نقل از یکی از دانشمندان پارسی مینویسد: «همدان بزرگترین شهر جبال و حدود چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بودهاست.»
[External Link Removed for Guests] بعد از فتح و ویرانی [External Link Removed for Guests]، فرماندهای به نام صقلاب را به قصد تصرف همدان میفرستد، ولی وی با عدم موفقیت مواجه شده و طی نامهای به بخت النصر مینویسد: «من به شهری آمدهام، دارای بارویی بلند و سرکش و مردمی بسیار و کوی و برزنهایی فراخ و رودهای فراوان.».
دوران هخامنشیان
پس از انقراض مادها، هر چند هگمتانه مرکزیت نخستین را نیافت، ولی به جهت قرار گرفتن در مسیر [External Link Removed for Guests]، که پارسه ([External Link Removed for Guests]) را به [External Link Removed for Guests] متصل میکرد، به عنوان پایتخت تابستانی هخامنشیان مورد توجه خاص بود و از این رو آن را آباد کردند.
در زمانی که داریوش سوم با اسکندر مواجه میشود، هگمتانه به صورت ویرانهای بودهاست. ولی [External Link Removed for Guests]بنا به پیشنهاد یاران خود، دستور میدهد در میانهٔ شهر، کوشکی بزرگ که آنرا ساروق مینامیدند، بسازند. در این کوشک، سیصد مخفیگاه برای گنجینههاو داراییها بر پا شد و برای آن هشت درب آهنین ساختند، که همه دو اشکوبی(دو لختی) و هر اشکوب، به بلندای دوازده گز بود.
چنانکه ملاحظه شد، دربارهٔ چگونگی احداث و نامبنیانگذاران هگمتانه در بین مورخین یونانی، اتفاق نظر وجود ندارد. مورخیناسلامی نیز در این زمینه با یکدیگر اختلاف نظر دارند. در مورد محل دقیق آنهم نظریات متفاوتی ارائه شدهاست. گر چه اکثر مورخین، پژوهشگران و باستانشناسان مانند مرحوم مصطفوی، پرفسور گیریشمن، اشمیت، لوشای و پرا دارا،تپهای را که هم اکنون در شهر همدان به نام هگمتانه معروف است، محل اصلیشهر باستانی هگمتانه میدانند.
نتایج حفاریهای تپه هگمتانه
در حفاریهای باستانشناسی سالهای اخیر در تپههگمتانه مشخص شدهاست که محل کاخ و بناهای اشاره شده، در تپه هگمتانهکنونی واقع بودهاست.
از جمله ویژگیهای شهر باستانی هگمتانه، معماری و طرحو نقشه منظم این شهر بوده، که در بین آثار باستانی به دست آمدهکمسابقهاست. آثار کشف شده حاکی از وجود یک شبکهٔ منظم و پیشرفتهٔآبرسانی در شهر حکومتی مادها و [External Link Removed for Guests]است. در فواصل بین کانالهای آب رسانی، معابری بر عرض ۵/۳ متر وجود داشته وکف این معابر، تماماً با آجرهای مربع شکل و منظمی، مفروش بودهاست.تحقیقات نشان داده که در فواصل ۳۵ متری بین معابر، دو سری واحدهایساختمانی قرار دارند، که هر کدام شامل یک حیاط مرکزی (هال) است، بااتاقها و انبارهایی به صورت قرینه در گرداگرد آن. به شکلی که هر واحدساختمانی، فضایی در حدود ۵/۱۷ * ۵/۱۷ متر را در بر میگیرد. معابر مذکوربا عرض ۵/۳ متر و پی بندی آجری در بخش وسیعی از تپه گسترش داشته و جهتشمال شرقی به جنوب غربی دارند.
پیشینهٔ حفاریهای علمی این تپه، به سال ۱۹۱۳ میلادیبر میگردد، که هیئتی فرانسوی از طرف موزهٔ لوور پاریس به سرپرستی شارلفوسی، کاوشهایی در تپه هگمتانه انجام داد. ولی نتایج این کاوشها هیچگاهمنتشر نشد.
در طی ۱۰ فصل حفاری انجام شده از سال ۱۳۶۲ تا ۱۳۷۸،که حدود ۱۴۰۰۰ متر مربع از بقایای این شهر مورد کاوش قرار گرفت، یکی ازکهنترین دورههای تمدّن بشری نمایان شدهاست. همچنین یک حصار طولانی بهارتفاع ۹ متر و دو برج عظیم و کمنظیر در درون آن کشف شدهاست. از جملهکاوشهای علمی سال ۱۳۶۲ تا کنون که به سرپرستی آقای دکتر محمد رحیم صراف بهانجام رسیده، منجر به شناسایی شهر بزرگی در دل تپه هگمتانه شدهاست.
همچنین ادامه کاوشها، بخشهایی از حصار عظیم شهر بهقطر ۹ متر و ارتفاع ۸ متر را آشکار ساختهاست. این حصار در فواصل معین،دارای بر جهان عظیم بوده، که هگمتانه قدیم را در بر میگرفتهاست.
به طور کلی این تپه در طول یکصد سال اخیر بارها موردحفاری باستان شناسان داخلی و خارجی قرار گرفتهاست. ضمناً در طول حفاریهایانجام شده، آثار ارزشمند و بینظیری کشف گردیده، که اغلب متعلق به دورانهخامنشیان و نیاکان آنهاست.
لوحها
- لوح زرین به نام «[External Link Removed for Guests]»:این لوح از زرِ ناب و به ابعاد ۱۲ در ۸ سانتیمتر و دارای ۱۰ سطر به خطمیخی است. «آریارمنه»، جدِّ داریوش اول است. بنا به اظهار نظرباستانشناسان، این لوح قدیمیترین اثر تاریخی است ودر موزهٔ برلن آلماننگهداری میشود.
- لوح زرینبه نام «ارشام»: ابعاد این لوح ۸ در ۱۳ سانتیمتر است. لوح به خط میخی وازدوره هخامنشینان بجا ماندهاست. این لوح در اختیار مجموعهٔ شخصی مارسلویدال امریکائی است.
- در سال ۱۴۰۷ هنگام پی کنی خانهای درروی تپه هگمتانه دو قطعه لوح یکی طلا و دیگری نقره به اندازه هم پیداشدند. ابعاد هر لوح ۱۹ در ۸/۱۸ سانتیمتر است و خطوط نوشته شده به خط میخیو محتوای هر دو نوشته یکی هست. لوح نقرهای در موزهٔ کاخ مرمر و دیگری درموزهٔ ایران باستان در تهران نگهداری میشوند.
- لوح زرین به نام داریوش دوم: این لوح اززرناب به ابعاد ۵/۲۰ در ۵/۱۸ سانتیمتر و خطوط نوشته شده ۲۳ سطر به خط میخیاست. این لوح خارج از کشور بودهاست که بهوسیلهٔ موزه ایران باستانخریداری گردید و اکنون جزو گنجینههای موزه ایران باستان است. لوح دیگریبه ابعاد ۲/۱۶ در ۱۳ سانتیمتر یافت شده که دارای ۲۹ سطر به خط میخی است ودر سال ۱۳۳۱ خریداری شده و در حال حاضر در موزه ایران باستان نگهداریمیشود.
- لوح زرین به نام اردشیر دوم: این لوح به نام اردشیر دوم پسر [External Link Removed for Guests] هخامنشی و ابعاد آن لوح ۱۳ در ۱۳ سانتیمتر و دارای ۲۰ سطر به خط میخی است که در روی زر ناب حک گردیدهاند.
خمرههایی مخصوص غذا و آب که در موزه هگمتانه نگهداری میشوند
- کوزهای شکسته، به جا مانده از دورهٔ [External Link Removed for Guests] (پسر [External Link Removed for Guests]).این کوزه از نقرهاست که قطر دهانهٔ آن ۵/۷ سانتیمتر و ارتفاع آن ۱۲سانیتمتر است. خطوطی میخی بر این کوزه نقره حکاکی شدهاست که برخی ازکلمات آن باقی است و برخی دیگر روی تکههای شکسته شده بود و مفقودماندهاست. این کوزهٔ دورهٔ هخامنشی که در خارج از کشور بودهاست خریداریگردیده و در حال حاضر در موزه ایران باستان نگهداری میشود.
- بشقاب نقرهای با قطر دهانه ۲۰ سانتیمتراز دوره هخامنشی. این بشقاب در سال ۱۳۲۴ از طرف موزه ایران باستان خریداریو به کشور بازگردانده شد و در موزه ایران باستان تهران نگهداری میشود.
- بشقاب یا جام نقره مربوط به دوره [External Link Removed for Guests].قطر دهانهٔ آن ۷/۲۶ سانتیمتر است. این بشقاب در اختیار موزهٔ مترو پولیتننیویورک است. در لبهٔ داخلی بشقاب به خط میخی یک سطرطولانی نوشته شدهاستکه ترجمهٔ آن این است: «اردشیر شاه بزرگ، شاه کشورها پسر خشایار شاه،خشایارشا پسر داریوش شاه هخامنشی [بود] که این جام سیمین را [برای] کاخپادشاهی خود درست کرد.»
- ظرف طلا که مانند کاسهای است گود که رویهٔبیرونی آن دارای برجستگهائی است. این نقوش از لبهٔ ظرف شروع شده و در وسطبرآمدگی تکرار میشود. بین برجستگیها و لبهٔ بالائیِ ظرف یک سطرخط میخینقره شده جملهای به زبان پارسی باستان بابلی- عیلامی تکرار میشود وترجمهٔ فارسی «داریوش شاه بزرگ» است. قطر دهانه ظرف ۴/۱۸ سانتیمتر وارتفاع آن ۷/۱۰ سانتیمتر است. این کاسهٔ طلائی دورهٔ هخامنشی، گذشته ازارزش باستانشناسیای که دارد میتواند از نظر هنر طلاکاری و ظرافت یکی ازکارهای هنری منحصر به فرد محسوب گردد. این ظرف جزو مجموعهٔ گورگیان درنیویورک است.
- پایهٔ ستون سنگی مربوط به اردشیر دوم.این پایه ستون مربعی است به طول ضلع ۹۳ سانتیمتر که از سنگ یک تکه ساختهشده؛ بطوری که مربع زیرین بزرگتر و در روی آن مربع وسط شال ستون بصورتدایره روی مربع وسط قراردارد. در حاشیهٔ فوقانی مربع زیرین این ته ستونکتیبهای به خط میخی کنده شدهاست که ترجمهٔ آن چنین است: «ستون سنگی کاخ [External Link Removed for Guests] اردشیر بزرگ...پسر داریوش شاه هخامنشی...». از قرار معلوم این ته ستون سنگی پیش از سال ۱۳۱۴ در تپهٔ هگمتانه بدست آمده و تا سال ۱۳۲۸ دراخیتار ادارهٔ فرهنگ وقت ([External Link Removed for Guests]) بودهاست. سپس به موزهٔ ایران باستان تحویل داده شد و در حال حاضر در همان موزه نگهداری میشود.
- ته ستون دیگری به نام اردشیر دومهخامنشی. پایه ستونی از سنگ با ۷ سطر کتیبه به خط میخی مربوط به اردشیردوم که در تپهٔ هگمتانه پیدا شد و درحال حاضر در تملک شخصی است درانگلستان. کتیبهای که بر این ته ستون نوشته شدهاست از این قرار است: «اردشیرشاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، شاه این سرزمین، پسر داریوش شاه [که]داریوش پسر ارد شیر شاه [و] اردشیر پسر خشایار شاه [و] خشایارشا پدرداریوش شاه [و] داریوش پسر ویشتاسب هخامنشی [بودند]، این کاخ را به لطف [External Link Removed for Guests] و [External Link Removed for Guests] و [External Link Removed for Guests] مرا از همه بدیها حفظ فرمایند و آنچه من ساختهام از گزند و آسیب محفوظ دارند.»
به منبع اصلی اشاره نشده
[External Link Removed for Guests]