(iron-deficiency anemia)
کم خوني فقر آهن از بيماري هاي شايعي است که به خصوص در کشور ما بهوفور مشاهده مي شود و گروه هاي مختلف سني را درگير مي کند. علل متفاوتيبراي آن وجود دارد که مهم ترين آنها اشتباهات تغذيه اي است.
در اين باره دکتر سيدرضا صفايي، فوق تخصص خون و انکولوژي توضيح مي دهند:
آقاي دکتر لطفا بفرماييد کم خوني (آنمي) چيست؟
آنمي(anemia) که در زبان فارسي به آن "کم خوني" گفته مي شود عبارت است از کاهشهموگلوبين و گلبول هاي قرمز خون. در اثر کاهش هموگلوبين، ظرفيت حمل اکسيژننيز پايين مي آيد.
در اين بيماري ميزان و حجم گلبول هاي قرمز خون کاهش پيدا مي کنند.
عوامل ايجاد کنده اين بيماري کدام است؟
شايعترين کم خوني که در جامعه ما ديده مي شود کم خوني ناشي از کمبود آهن ميباشد که به اصطلاح به آن "کم خوني فقر آهن" گفته مي شود. آهن يکي از عناصراصلي و ضروري ساخت هموگلوبين است. هموگلوبين در حمل اکسيژن از هواي بيرونبه داخل ريه و سپس به گردش خون و در نهايت رساندن اکسيژن به بافت ها نقشدارد.
اين بيماري در چه افرادي بيشتر ديده مي شود و آيا در ايجاد آن، ژنتيک تأثير بيشتري دارد يا عوامل محيطي؟
زماني که آهن کمي به بدن برسد، يا دفع آهن از بدن زياد باشد، اين بيماري به وجود مي آيد.
خانم هاي[External Link Removed for Guests]بايد از ماه چهارم بارداري، داروي آهن را دريافت کنند.
در سنين کم و بچه هاي [External Link Removed for Guests]نيز کم خوني ديده مي شود که علت آن عدم وجود آهن کافي در [External Link Removed for Guests] است. اختلالات تغذيه اي در بچه هايي که به مدرسه مي روند، مي تواند باعث کمبود آهن شود.
همچنين در [External Link Removed for Guests]که تنها زندگي مي کنند و يا در آسايشگاه هاي خيريه و سالمندان هستند، بهعلت بد غذايي يا اختلالات تغذيه اي، ممکن است کم خوني مشاهده شود، به خصوصآنهايي که از سلامت دهان و دندان خوبي برخوردار نيستند و به علت عدمتوانايي در جويدن و خوردن غذا، معمولا به اندازه کافي آهن دريافت نمي کنند.
درصد بالايي از بيماراني که مبتلا به خونريزي هاي دستگاه گوارش مي باشند، دچار کمبود آهن و کم خوني ناشي از آن مي شوند.
خوشبختانهژنتيک در کمبود آهن و کم خوني فقر آهن دخالت مستقيمي ندارد، مگر اين کهبيماري هاي ژنتيکي باعث فقر آهن در بدن شوند. ولي معمولا اين بيماري ها بهندرت باعث کم خوني فقر آهن مي شوند و از علل شايع فقر آهن محسوب نمي شوند.
علايم اين بيماري کدام است؟
به طور معمول اين بيماران دچار ضعف، رنگ پريدگي، بي حالي و در موارد شديدتر تپش قلب، [External Link Removed for Guests]و سردرد مي باشند. پرزهاي زبان اين بيماران به مرور از بين مي رود و رنگزبان قرمز شده و گاهي حتي با سوزش همراه مي شود. بعضي مواقع [External Link Removed for Guests] ترک مي خورد. ناخن هاي اين بيماران از انحناي طبيعي خارج مي شود و در روي [External Link Removed for Guests]آنها،شيارهاي طولي پيدا مي شود که گاهي صاف هستند و در موارد شديدتر، فرو رفتگيروي ناخن ايجاد مي شود که به نام "ناخن هاي قاشقي" معروف هستند.
درخانم ها ممکن است اين اختلالات به صورت خونريزي بيش از حد معمول و طولانيمدت در عادت ماهانه، و يا کاهش حجم خونريزي و حتي قطع خونريزي در ايندوران مشاهده شود.
راه هاي تشخيص اين بيماري کدام است؟
برايتشخيص اين بيماري بايد به علايم باليني توجه کرد. توجه به زبان و ضايعاتدهاني و گوشه لب ها بسيار کمک کننده مي باشد و يا ناخن هاي قاشقي يکي ازمشخصه هاي بارز اين بيماري مي باشد. براي تشخيص، آزمايش خون از بيمارگرفته مي شود و تعداد گلبول هاي قرمز و سفيد شمارش مي شوند. حتي گاهي بهطور تقريبي نوع گلبول هاي سفيد ، مقدار گلبول هاي قرمز، هموگلوبين، حجمگلبول هاي قرمز در کل خون و تعداد پلاکت ها را نشان مي دهند و يک تخمين ازاندازه و رنگ گلبول هاي قرمز را به ترتيب MCV* و MCH** بيان مي کنند.
دراين بيماري معمولاًً کاهش آهن و کاهش هموگلوبين را داريم و MCV و MCHپايين تر از حد طبيعي هستند و گلبول هاي قرمز، کوچک و کم رنگ گزارش ميشوند که در اصطلاح به آن آنمي هيپوکروم ميکروسيتيک (hypochromicmicrocytic anemia ) گويند. اين حالت به طور عمده در بيماري کم خوني فقرآهن و يا انواعي از [External Link Removed for Guests]و در موارد نادر در بيماري هاي مزمن ديده مي شود.
البتهعلت هايي براي شيوع کمتر آن نيز مطرح مي باشد، ولي به طور کلي براي تشخيصدقيق فقر آهن اندازه گيري هر کدام از اين فاکتورها لازم مي باشد.
آيا راهي براي پيشگيري از اين بيماري وجود دارد؟
[External Link Removed for Guests] براي پيشگيري از کمبود آهن مي بايست از ماه چهارم بارداري تا سه ماه بعد از زايمان از داروي آهن استفاده کنند.
بهنوزادان نيز از چهار ماهگي تا حدود دو سالگي بايد قطره آهن داد و با توجهبه اين که شير مادر به اندازه کافي حاوي آهن نمي باشد، تا زماني که بچهبتواند غذاهاي معمولي را بخورد، نياز است که از قطره آهن نيز استفاده شود.
در بقيه موارد به افراد توصيه مي شود، به اندازه کافي مواد حاويآهن به خصوص گوشت قرمز را مصرف نمايند. غذاهاي غني از آهن عبارتند از : [External Link Removed for Guests]- [External Link Removed for Guests] - مرغ- زرده[External Link Removed for Guests] - جگر– قلوه- [External Link Removed for Guests] هاي داراي برگ سبز تيره مثل [External Link Removed for Guests] تازه و جعفري- حبوبات مثل [External Link Removed for Guests] و لوبيا- [External Link Removed for Guests] - خشکبار مثل انواع برگه، برگه آلو و هلو و زرد آلو، توت خشک، [External Link Removed for Guests] خشک و [External Link Removed for Guests].
در مطلب بعدي درباره ي راه هاي درمان اين بيماري و عوارض ناشي از عدم درمان به موقع آن براي شما صحبت خواهيم کرد. با ما همراه باشيد.
ادامه دارد...
دکتر سيد رضا صفايي- متخصص داخلي و فوق تخصص خون و انکولوژي
استاديار دانشگاه علوم پزشکي تهران
پي نوشت:
MCV* : Mean Corpuscular Volume
MCH** : Mean Corpuscular Hemoglobin