نقاشی قهوه خانه ای
نقاشی قهوه خانه، بازتابی صادق و اصیل از هنر هنرمندانی عاشق و تنها ودل سوخته است. هنرمندانی مظلوم و محروم از تبار مردم ساده دل و آینه صفتکوچه و بازار; آنانی که از پس قرنها سکوت- زیر سقف نمور و تاریک قهوه خانهها، در خلوت عارفانه تکیه ها و حسینیه ها، در سر هر کوی و برزنی- چشم درچشم مردم دوختند و در محفل پرانس و الفت آنان، بغض معصومانه شان را باکشیدن نقشی و نشاندن رنگی، در دفاع از آبرو و اعتبار و اعتقادات و باورهایهمین مردم به یکباره شکستند. نقشها زدند در ستایش راستی ها ومردانگی ها وفاش کشیدند حکایت کژی ها و پلیدی ها را; رنگ سرخی نشاندند بر تن بوم ودیوار، که گویی لخته لخته خون های خشکیده مظلومیت های از یاد رفته بود; ورنگ سبزی گزیدند به پاس یاد بهار سر سبز و پر طراوت روح و اندیشه راستان وآزادگانی که در جان و دل و خیال و باور مردم- قرنهای قرن، نسل به نسل،سینه به سینه- تا به روزگارشان به یادگار مانده بود; و چه جاودانه و همیشهپایدار و ماندنی. هنرمندان دل سوخته و وارسته، در این روزگار، آستینبالا زدند، تا که ذوق و هنر بی ادعایشان پاسخی باشد، بر همه شور و شیداییو بیداری مردم; غیرتی نشان دهند در خلق هنری سراسر شیفتگی و خلوص; آنهم بهجبران روزگاران دراز سکوت و بی اعتنایی ها و آنهمه تحقیرها و نادیدهانگاشتن های ذوق و اعتقاد و باور مردم; مردمی که همیشه سر چشمه و الهامدهنده اصلی باروری و استمرار هنر و فرهنگ این دیار بوده اند.
با تمامی این احوال، قلم در می ماند به وقت شرح حال این نقاشان، و قصهماندن و بودن و رفتن شان، در توصیف ذوق و هنرشان; چرا که آنان جز در یاد وخاطر مردم، هیچ رد پایی در کتابی و یا رابطه یی با جریانات هنر رسمی زمانهنگذاشتند و نداشتند. همین است که خطاست- چه بسا دور از عدالت و انصاف، نه!که شاید هم بی حرمتی و ناروایی است- که بر این جنبش پویا و اصیل هنر مردمیهویت و شناسنامه ای قایل شد; به شیوه رایج نگاههای مکرر بر تحولات تاریخهنر ایران، و به ناگزیر آنرا دنباله رو مکتبی و تجربه یی دانست در روندشیوه ای از هنر رسمی; همانند مکتب قاجار.
نقاشی قهوه خانه پدیده یینوظهور در تاریخ نقاشی این دیار بود، که همراه حفظ تمامی ارزش های منطقیهنر مذهبی و سنتی ایران، به ضرورت نیاز و خواست مردم، و به پاس احترام بهباورهای مردم متولد شد. مردمی که شمایل مقدس امامان بزرگوارشان، تصاویرحماسه های جانبازی و ایثار پیشوایان دینی شان را، نه به دلیل آذین نقش ونگاری، که به دلیل حرمت ایمانشان و برآوردن نذ ر و نیازشان می خواستند.مردمی که در راستای گذر زمان، یلان و آزادگان شاهنامه حکیم توس را از خیالبه نقش می طلبیدند، تا مگر در همدلی و مونسی با راستان و پهلوانانشاهنامه، غرور ملی از کف رفته خویش را بازیابند; و رستمی را طلب می کردندتا مگر بیاید و داد از بیدادگران زمانه شان بگیرد.
در چنین روزگاریبود که هنرمندان بی ادعای مردم نشستند مقابل دیوار قهوه خانه ها، در ایوانحسینیه ها و تکیه ها، بر سکوی گرد زورخانه ها- گوش به سخن نقالان و چشم درچشم مداحان- رنگها را سایدند، و کاسه های سفالی و شکسته شان را پر از رنگکردند; هر چه را که شنیدند و در دل داشتند بر تن دیوار و بوم نقش زدند.نقشی، تنها به مدد خیالشان; و خیالی به گستره و وسعت تمامی قصه ماندن وبودن خاکشان و استقامتی به بلندای آرمان های تبار و اجدادشان. خیالی کهچون در چهار دیواری بسته و بی نور قهوه خانه ها به نقش می نشست، بی شماردریچه های پر نور سرزمین های پرآفتاب رزمگاههای نبرد را بر روی همگان میگشود. خیالی که هنرمندان عاشق را به دشت داغ کربلا می برد; در نیم روزنبردی جاودانه و ابدی در چشم تاریخ . خیالی که خون سرخ سیاوش چون بر زمینتفته و خشک بد گمانی ها و تهمت ها می ریخت، دشتی از سبزه و گل و گیاه میآفرید.
این همه تجلی حقیقت ذهن گرا و خیال پرداز نقاش ایرانی-جستجوی معنوی او در پی دنیایی سوای دنیای مادی- را باید مد یون تفکر والهامی دانست، که در دوران ظهور و شکوفایی اسلام، سبب ساز نوعی وحدت وخلوت و عبادت هنرمندان این سرزمین می شود. تا جایی که انگار پس از اینزمان هنرمند نقاش- بیش از آنکه در اندیشه آفرینش و کار خلاقیت هنری باشد-دل به ریاضت و اتصال در برابر خالق این جهان می سپارد. همان انگیزه و شورو حالی که به عنوان مثال تذهیب کار مخلص را وا می دارد تا به درازی عمرش،تنها در تذهیب صفحه ای از کتاب خدا، پایداری ایمان و عشقش را نشان دهد.
نقاشانبا ذوق و دست آشنا به نقش از گوشه کنار قهوه خانه از میان جمع پر مهر مردمبرخاستند; دل و غیرت در گرو این ندا و پیمان گذاشتند. آنچنان وفادار وایستاده به قرار خویش که قهوه خانه، خانه شان شد و کاشانه شب و روزشان;میعادگاه باروری ذوق و هنر و خلاقیت شان و با مردم بودن، عهد همیشگی شان.در قهوه خانه ها بود که این هنرمندان تهی دست و رنجیده، ضمن حفظ ارزشهایشیوه هنر شمایل نگاران و پرده کشان گذشته مرز و بوم شان، خود بانیان مکتبیاصیل و فراخور شأن و آبروی این هنرپرپشتوانه مردمی گردیدند; که دیرینپایید تحت عنوان نقاشی قهوه خانه در تاریخ هنر ایران در مقامی بس والا وپایدار به جای ماند.
منبع : تبیان
