نظر قرآن درباره قلب

[رونین]

شاید نیازی به توضیح نباشد که مقصود از قلب در اصطلاح عرفانی و ادبی، آن عضو گوشتی که در سمت چپ بدن واقع شده و همچون یک تلمبه خون را در رگها جاری می‏سازد نیست. مثلا در این تعبیر قرآن: اِنَّ فِی ذلک لَذِکرَی لِمَن کان لَهُ قَلبٌ ؛ در این سخن برای آنکه دارای قلب است بیداری و آگاهی وجود دارد.1

و یا در این تعبیر عرفانی بسیار لطیف حافظ:



دلم رمیده شد و غافلم من درویش که این شکاری سرگشته را چه آمد پیش‏



روشن است که منظور از دل و قلب، حقیقی متعالی و ممتاز است که به کلی با این عضو بدن تفاوت دارد. و همین طور آنجا که قرآن از بیماری دلها یاد می‏کند: فِی قُلوبهِم مَرضٌ فَزادَهُمُ اللهُ مَرضاً ؛ دلهای ایشان مریض است پس خدا بر مرض آنها بیفزاید.2

معالجه این بیماری از پزشک امراض قلب ساخته نیست اگر پزشکی بتواند این نوع بیماریها را علاج کند بی‌شک می‌باید متخصص دردهای روحی باشد.


خصوصیات قلب

قلب از دیدگاه قرآن یک ابزار شناخت به حساب می‏آید. اساسا مخاطب بخش عمده‏ای از پیام قرآن، دل انسان است. پیامی که تنها گوش دل قادر به شنیدن آن است و هیچ گوش دیگری را یارای شنیدن آن نیست. از این رو قرآن تاکید زیادی در حفظ و نگهداری و تکامل این ابزار دارد. در قرآن به کرات به مسایلی از قبیل تزکیه نفس و روشنائی قلب و صفای دل برمی‏خوریم:

قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا (سوره الشمس آیه 9) رستگار شد کسی که قلب خود را از آلودگیها پاک نگه داشت.

كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا یَكْسِبُونَ (سوره مطففین آیه 14) سخن اینها را نخوان که کارهای ناشایست اینان بر روی قلبهایشان تیرگیها و زنگارها قرار داده است.

و درباره روشنایی قلب می‏گوید: إَن تَتَّقُواْ اللّهَ یَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَاناً (سوره انفال آیه 29) اگر راه تقوا و پاکی را پیش گیرید خدا نور روشنائی در قلب شما قرار می‏دهد.

و یا در آیه دیگر: وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا (سوره عنکبوت آیه 69) کسانی که در راه ما با خلوص نیت کوشش کنند ما راه خود را بر روی آنها باز می‏کنیم .

متقابلا از اینکه کارهای ناشایست انسان روح او را تیره و کدر می‏کند و کششها و گرایشهای پاک را از انسان می‏گیرد، به کرات در قرآن سخن رفته است.

از زبان مؤمنان می‏گوید: نَا لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ (سوره آل عمران آیه 8) و یا در وصف بدکاران: كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا یَكْسِبُونَ (سوره مطففین آیه 14) چنین نیست بلکه ظلمت ظلم و بد کاری هایشان بر دلهای آنها غلبه کرد.

فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ (سوره صف آیه 5) چون از حق روی گرداندند خدا هم دلهایشان را از اقبال به حق بگرداند.

و یا از قفل زده شدن و مُهر خوردن بر دلها و قسی شدن قلبها سخن می‏گوید: اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَ عَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذَابٌ عظِیمٌ (سوره بقره آیه 7) وَ جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن یَفْقَهُوهُ (سوره انعام آیه 25) بر دلهایشان پرده نهاده‏ایم که فهم نتوانند کرد.

قَبْلُ كَذَلِكَ یَطْبَعُ اللّهُ عَلَىَ قُلُوبِ الْكَافِرِینَ (سوره الاعراف آیه 101) پس دلهایشان زنگ قساوت گرفت و بسیار فاسق و نابکار شدند.

قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا (سوره الشمس آیه 9) رستگار شد کسی که قلب خود را از آلودگیها پاک نگهداشت.
خداوند در قلب مومن

همه این تاکیدها نشان می‏دهد که قرآن یک جو روحی و معنوی عالی برای انسان قائل است و لازم می‏داند که هر فردی این جو را پاک و سالم نگاه‏ دارد. به علاوه از آنجا که در یک جو اجتماعی ناسالم تلاش فردی برای پاک ماندن، اغلب عقیم و ناموفق خوادهد بود قرآن تاکید می‏کند که انسانها تمام تلاش خود را برای تصفیه و تزکیه محیط اجتماعی خود به کار برند. قرآن صریحا عنوان می‏کند که آن عشقها و ایمانها و بینشها و گرایشهای متعالی و آن اثر گذاشتن های قرآن و پندپذیری از آن و ... همه بستگی به این دارد که انسان و جامعه انسانی از رذالتها و دنائتها و هوی پرستی‏ها و شهوت‏رانی‏ها، دور بماند.

تاریخ بشر نشان می‏دهد که هرگاه قدرتهای حاکم می‏خواهند جامعه‏ای را تحت‏ سلطه خود قرار دهند و آن را استثمار کنند، تلاش می‏کنند تا روح جامعه را فاسد کنند و برای این منظور تسهیلات شهوت‏رانی را برای مردم زیاد می‏کنند و آنها را به شهوت‏رانی ترغیب می‏کنند. نمونه عبرت‏انگیزی از این شیوه کثیف فاجعه‏ای بود که در اسپانیای مسلمان - که یکی از سرچشمه‏های رنسانس به حساب می‏آید و از پیشرفته‏ترین تمدنهای اروپا محسوب می‏شد - برای مسلمانان اتفاق افتاد.

مسیحیان برای خارج کردن اسپانیا از چنگ مسلمانان، از راه فاسد کردن روحیه و اخلاق جوانان مسلمان وارد عمل شدند. تا آنجا که توانستند وسایل لهو و لعب و شهوت‏رانی را به سهولت در اختیار مسلمانان قرار دادند و در این کار تا آنجا پیش رفتند که حتی سرداران و مقامات دولتی را نیز فریفتند و آنان را آلوده ساختند و به این ترتیب تواستند عزم و اراده و نیرو و شجاعت و ایمان و پاکی روح مسلمین را از میان بردارند و آنها را به آدمهایی زبون و ضعیف و شهوت‏ران و شرابخوار و زنباره مبدل کنند. و پر واضح است که غلبه و پیروزی بر چنین مردمی، کار دشواری نیست. مسیحیان به انتقال حکومت 300 - 400 ساله مسلمانان آن چنان انتقامی از آنان گرفتند که تاریخ نیز از بازگو کردن آن جنایات شرمسار است.

همان مسیحیانی که بر حسب تعلیمات حضرت مسیح موظفند وقتی سیلی به سمت راست صورتشان می‏خورد سمت چپ صورت خود را نیز پیش بیاورند، در اندلس دریای خون از کشتگان مسلمان به راه انداختند و روی چنگیز را سفید کردند البته شکست مسلمانان نتیجه دون همتی و فساد روح خود آنان بود و مکافات عمل نکردن به قرآن و دستورات آن.

در زمان ما نیز استعمار هر جا پا می‏گذارد، تکیه روی همان موضوعی می‏کند که قرآن درباره‏اش هشدار داده است. یعنی می‏کوشد تا دلها را فاسد کند. دل که فاسد شد دیگر از عقل کاری که نمی‏آید هیچ، خود تبدیل به زنجیر بزرگتری بر دست و پای انسان می‏شود. این است که می‏بینیم، استعمارگران و استثمارکنندگان انسان، از باز کردن مدرسه و دانشگاه بیم ندارند و حتی خود در تاسیس آن اقدام می‏کنند، اما از سوی دیگر با تمام قوا می‏کوشند تا قلب و روح دانشجو و دانش‏آموز را فاسد و تباه کنند، آنها از این حقیقت بخوبی آگاهند که قلب و روح مریض و بیمار هیچ کاری نمی‏تواند صورت دهد و به هر پستی و بهره‏کشی و استثمار تن می‏دهد.

قرآن به تعالی و پاکی روح جامعه اهمیت زیادی می‏دهد، در آیه شریفه‏ای می‏فرماید: وَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الْبرِّ وَالتَّقْوَى وَلاَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ (سوره مائده آیه 2)

با یکدیگر همکاری و تعاون و فعالیت مشترک داشته باشید و در زمینه نیکی‏ها و پاکی‏ها. یعنی اولا دنبال خیر و نیک باشید و گرد پلیدی و زشتی نگردید و ثانیا کار نیکو را دسته‏جمعی و گروهی انجام دهید نه به صورت انفرادی و تنها.

در مورد دل دو سه نکته هم از زبان پیامبر و ائمه برایتان نقل می‏کنم تا حسن ختامی برای این مطلب باشد. در کتب سیره نوشته‏اند: روزی مردی به خدمت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) آمد و عرض کرد سؤالاتی دارم که می‏خواهم مطرح کنم. پیامبر فرمودند آیا می‏خواهی پاسخت را بشنوی یا آنکه مایلی سؤال کنی؟ عرض کرد شما پاسخ بفرمایید. پیامبر فرمود آمده‏ای از من معنای بر و نیکی، و اثم و زشتی را سؤال کنی، جواب داد آری سؤال من همین بوده است. پیامبر سه انگشت ‏خود را جمع کرد و آرام بر سینه مرد زد و فرمود این فتوا را از قلبت بپرس و بعد اضافه کرد: این دل انسان طوری ساخته شده است که پیوندی دارد با نیکی‏ها. با نیکی‏ها آرام می‏گیرد. ولی بدیها و زشتی‏ها آن را مضطرب و ناراحت می‏کند. درست همانگونه که بدن انسان اگر چیزی که با آن تجانس ندارد واردش شود، روح انسان نیز بواسطه اعمال ناشایست دچار اختلال و ناراحتی می‏شود. آنچه که در میان عذاب وجدان نامیده می‏شود ناشی از همین عدم تجانس روح است با زشتکاری و تباهی.
إَن تَتَّقُواْ اللّهَ یَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَاناً (سوره انفال آیه 29) اگر راه تقوا و پاکی را پیش گیرید خدا نور روشنائی در قلب شما قرا می‏دهد.

استفت قلبک و ان افتاک المفتون

نظر واقع‏ بینانه را از قلبت بپرس. اگر چه صاحبنظران بخالفش نظر بدهند. مولوی این حدیث را به شعر درآورده:



پس پیمبر گفت استفت القلوب
گر چه مفتیشان برون گوید خطوب



‏و یا در شعر دیگری:



گوش کن استفت قلبک از رسول
گر چه مفتی برون گوید فضول


خدا ،انسان ،تقوا ،خودسازی

پیامبر بر این نکته انگشت می‏گذارد که اگر انسان جوینده حقیقت باشد و برای کشف حقیقت ‏خود را بیطرف و خالص بکند، در این صورت قلب او هرگز به او خیانت نخواهد کرد و او را در مسیر صحیح هدایت ‏خواهد کرد. اساسا انسان تا زمانی که جوینده راستین حق و حقیقت است، و در جاده حق گام بر می‏دارد هر چه که به او برسد حق و حقیقت است. و البته این نکته ظریفی است که اغلب باعث اشتباه می‏شود. آنجا که انسان به گمراهی کشیده می‏شود دلیلش این است که از ابتدا جهت‏گیری خاصی داشته و جویای حقیقت ‏خالص نبوده است. پیامبر در جواب کسی که سؤال کرده بود «برّ» چیست، جواب داد اگر تو واقعا به دنبال برّ هستی، آنگاه که قلبت به چیزی آرام می‏گیرد و وجدانت آسوده می‏شود بدان که آن برّ است. ولی آنگاه که به چیزی راغب هستی اما دلت آرام و قرار نمی‏گیرد مطمئن باش که آن اثم(گناه) است.

و در جای دیگر از پیامبر درباره معنای ایمان می‏پرسند. پیامبر می‏فرماید: آنکه هرگاه کار زشتی انجام می‏دهد، دچار ناراحتی و پشیمانی می‏شود و هر گاه کار شایسته‏ای انجام می‏دهد، خوشحال و شاد می‏گردد، او از ایمان بهره مند است.

از حضرت امام صادق(علیه السلام) نقل می‏کنند که فرمود: مؤمن وقتی از گرفتاری تعلق به دنیا آزاد شد 4 حلاوت دوستی خدا را در قلب خود احساس می‏کند و در این هنگام، گویی دیگر زمین برایش کوچک می‏شود و با تمام وجود می‏خواهد که از این عالم ماده رها شود و بیرون برود. و این واقعیتی است که اولیاء الله و مردان خدا با زندگی خود درستی آن را به اثبات رسانده‏اند. در تاریخ زندگی پیامبر نوشته‏اند روزی بعد از نماز صبح به سراغ اصحاب صفه رفت. اینان مردمی فقیر بودند که از مال دنیا هیچ نداشتند و در مدینه در کنار مسجد پیامبر روزگار می‏گذرانیدند. پیغمبر چشمش به یکی از آنان بنام زید یا حارث بن زید افتاد، دید که رنجور و نزار است و چشمهایش در کاسه سرش فرو رفته است. پرسید حالت چطور است؟ جواب داد در حالی صبح کرده‏ام که اهل یقین شده‏ام. پیامبر فرمود: ادعای بزرگی می‏کنی، علامت آن چیست؟ گفت علامت ‏یقین من این است که شبها خواب از من گرفته شده و روزها همواره در روزه بسر می‏برم و شب تا به صبح بی‏تاب عبادتم. پیامبر فرمود کافی نیست بیشتر بگو. او هم شروع کرد به گفتن سایر علائم. عرض کرد یا رسول الله من الان در حالتی هستم که گویی اهل بهشت و اهل جهنم را می‏بینم و صدایشان را می‏شنوم اگر به من اجازه دهی باطن یک یک اصحاب تو را بگویم. پیامبر فرمود: سکوت، سکوت، بیشتر نگو. اما چه آرزویی داری، عرض کرد آرزوی جهاد در راه خدا.

قرآن می‏گوید صیقل زدن دل، انسان را به چنان مقامی می‏رساند که به قول امیرالمؤمنین(علیه السلام) اگر پرده از جلوی او برداشته شود، چیزی بر یقینش افزوده نمی‏گردد. آنچه که قرآن در تعلیماتش مد نظر دارد، پرورش انسانهایی است که هم از سلاح عقل بهره‏مندند و هم از اسلحه دل و قلب و این هر دو را با بهترین شیوه و عالیترین کیفیت در راه حق بکار می‏گیرند. انسانهایی که نمونه‏های زنده و مجسمش امامان ما و شاگردان شایسته و راستین آنها هستند.
منبع:
آیت الله شهید مطهری، آشنایی با قرآن، ج